Dadźbóg – co wiemy o słowiańskim bogu słońca?

Ten tekst należy do przewodnika: Bogowie słowiańscy.

Źródła nie przynoszą jednak pełnej opowieści o Dadźbogu. Nie znamy jego narodzin, przygód ani szczegółowego przebiegu poświęconych mu obrzędów. Zanim połączymy rozproszone wiadomości w jeden obraz, trzeba uwzględnić, kto je zapisał i w jakim celu.

W Powieści minionych lat, pod rokiem 980, kronikarz wymienia Dadźboga obok Peruna, Chorsa, Strzyboga, Simargła i Mokoszy. Według relacji ich posągi stanęły na kijowskim wzgórzu z polecenia Włodzimierza. Jest to świadectwo umieszczające Dadźboga wśród bóstw otaczanych kultem w ośrodku władzy książęcej.

Kronika nie opisuje jego wyglądu. Srebrna głowa i złote wąsy, które pojawiają się w tym ustępie, należą do Peruna. Nie podaje też osobnych funkcji Dadźboga ani zasad jego kultu.

Rok 980 oznacza datę wydarzenia, nie powstania zapisu. Powieść minionych lat ukształtowała się na początku XII wieku i zachowała w późniejszych rękopisach. Opis dawnych wierzeń został więc przekazany przez chrześcijańskich autorów, dla których kult wymienionych bogów był bałwochwalstwem.

Imię Dadźboga najczęściej wiąże się z dawaniem. W literaturze spotykamy objaśnienia „bóg dawca” i „dawca bogactwa”. Oba przywołuje Roman Zaroff. Pozwalają one rozważać związek bóstwa z pomyślnością, lecz nie określają dokładnie, o jakie dobra chodziło. Z samej etymologii nie wynika jeszcze, że Dadźbóg odpowiadał za plony, zdrowie, majątek i wszelkie ludzkie powodzenie.

Jego związek ze słońcem ma inną podstawę. W słowiańskim przekładzie kroniki bizantyjskiego autora Jana Malali imię Heliosa objaśniono imieniem Dadźboga. Malalas przedstawiał postacie mitologiczne jako dawnych władców. Dlatego również Dadźbóg występuje w tym przekazie w roli starożytnego króla, w opowieści osadzonej w Egipcie. Nie jest to opis słowiańskiej uroczystości ani bezpośredni zapis wypowiedzi wyznawców.

Dadźbóg jako syn Swaroga pojawia się w tej samej tradycji tekstowej. Fragment zachowany w latopisie hipackim pod rokiem 1114 nazywa go Słońcem i synem Swaroga. Swarogiem objaśniono tu Hefajstosa, po którym władzę obejmuje jego syn, Helios.

To ważne świadectwo, lecz wymaga ostrożności: słowiańskie imiona wpisano w opowieść pochodzącą z literatury bizantyjskiej. Można badać, czy tłumacz wybrał je ze względu na podobieństwo funkcji, pokrewieństwo postaci czy inne skojarzenia. Nie należy natomiast traktować całej opowieści o egipskich władcach jako rodzimego mitu Słowian.

Interpretacja Dadźboga jako boga słońca jest zatem dobrze zakorzeniona w badaniach, ale nie została przyjęta przez wszystkich autorów. Aleksandar Loma podważał prosty wniosek, że utożsamienie z Heliosem rozstrzyga pierwotny charakter bóstwa. Sięgał przy tym do południowosłowiańskich podań o Dabogu. Jego artykuł dokumentuje zarówno samo utożsamienie, jak i argumenty przeciw bezwarunkowemu odczytywaniu go jako świadectwa kultu słonecznego.

Oleg Kutarev proponuje inne wyjaśnienie: widzi w Dadźbogu przede wszystkim boga jasnego nieba i postać boskiego przodka. Nie wyklucza powiązań ze słońcem, ale odmawia im roli nadrzędnej. Jest to konkurencyjna rekonstrukcja, nie powszechnie przyjęta korekta wcześniejszych poglądów.

Jednym z najbardziej intrygujących świadectw pozostaje „wnuk Dadźboga” ze Słowa o wyprawie Igora. Określenie występuje w poemacie dwukrotnie. W obu miejscach ma formę liczby pojedynczej, choć w omówieniach często pisze się o „wnukach Dadźboga”.

Poemat przywołuje je w opisie nieszczęść dotykających Ruś. Nie opowiada jednak o stworzeniu ludzi przez Dadźboga ani nie stwierdza, że wszystkie ludy słowiańskie od niego pochodziły. Tak rozbudowane znaczenie byłoby dopisaniem do źródła treści, której w nim nie ma.

Do kogo odnosi się poetyckie określenie? W badaniach wskazuje się między innymi książąt lub szerzej ludność Rusi. Spór nie został rozstrzygnięty. Sformułowanie sugeruje więź pochodzenia, ale nie pozwala pewnie określić jej zasięgu ani odtworzyć stojącej za nią opowieści.

Pytanie o Dadźboga prowadzi także do Chorsa. W przekazie ławrentiewskim Powieści minionych lat między ich imionami brakuje spójnika „i”, obecnego w przekazie hipackim. Ta różnica stała się jednym z argumentów za hipotezą o bóstwie noszącym dwa imiona. Nie jest jednak samodzielnym dowodem jego tożsamości.

Podobnie należy traktować podział, według którego Chors uosabiał tarczę słoneczną, a Dadźbóg światło lub dobroczynne działanie słońca. To próba pogodzenia różnych interpretacji. Kronikarz takiego rozróżnienia nie podaje.

Późniejsze dzieje imienia są równie złożone. W serbskich podaniach zapisanych w XIX wieku Dabog występuje jako potężny przeciwnik chrześcijańskiego Boga. Badacze rozważali, czy zachowała się w nim pamięć o dawnym bóstwie przekształconym w postać demoniczną. Nie oznacza to jednak, że wszystkie cechy folklorystycznego Daboga można przypisać Dadźbogowi znanemu ze źródeł średniowiecznych.

Przy ocenie takich przekazów znaczenie mają miejsce i czas zapisu oraz historia samej opowieści. Późna metryka nie wyklucza dawnych motywów, ale nie stanowi dowodu ich wieku. Trzeba również brać pod uwagę wpływ literatury na folklor.

Dla współczesnych przedstawień Dadźboga naturalną inspiracją pozostaje słońce. Wykorzystanie złota, rozświetlonego nieba czy krajobrazu ogrzanego promieniami ma czytelny związek z tradycyjną interpretacją bóstwa. Nie daje jednak podstaw, by uznać konkretny znak graficzny, koronę lub słoneczny rydwan za jego historycznie potwierdzony atrybut.

Przywołane teksty nie pozwalają również odtworzyć osobnego kalendarza świąt Dadźboga ani poświęconych mu modlitw. Ilustracja czy utwór inspirowany tą postacią może korzystać z wyobraźni. W podpisie wystarczy uczciwie zaznaczyć, że jest współczesną interpretacją.

Bibliografia

1. Aleksandar Loma, Interpretationes Slavicae: Some Early Mythological Glosses, „Studia Mythologica Slavica” 1, 1998, s. 45–53. W tekście wykorzystano zwłaszcza s. 48–50.
2. Roman Zaroff, Organized Pagan Cult in Kievan Rus’. The Invention of Foreign Elite or Evolution of Local Tradition?, „Studia Mythologica Slavica” 2, 1999, s. 47–76. Wykorzystano opis przekazu kijowskiego oraz omówienie Swaroga i Dadźboga.
3. Oleg V. Kutarev, Dazhbog: The Ancient Slavic Pagan Deity of the Shining Sky, „Studia Mythologica Slavica” 24, 2021, s. 195–217.Wykorzystano analizę źródeł, folkloru i autorską hipotezę boga nieba.
4. Michaił A. Wasiljew, Язычество восточных славян накануне крещения Руси: Религиозно-мифологическое взаимодействие с иранским миром. Языческая реформа князя Владимира, Moskwa: Indrik, 1999. Wykorzystano omówienie wariantów kronikarskich i relacji Chorsa z Dadźbogiem.