Baba Jaga. Co naprawdę mówią źródła o słowiańskiej wiedźmie z lasu?

Kultura popularna zna Babę Jagę aż za dobrze. Mieszka w lesie, ma chatkę na kurzej nóżce, porywa dzieci, lata i pachnie pradawną grozą. Kłopot zaczyna się tam, gdzie z tego zestawu rekwizytów lepi się gotową „mitologię słowiańską” i dokłada do niej pewniki, których w źródłach nie ma.

W zapisach ludowych Baba Jaga nigdy nie była jedną osobą z ustaloną biografią. To raczej typ postaci, który w różnych regionach i tradycjach przybiera odmienne kształty. W polskich bajkach bywa jędzą, jędzą-babą, zjadarką, zjadarką-prządką, czarownicą. Najczęściej groźna, czasem leśna, czasem mieszkająca w zwyczajnej chacie. Słynna budowla na kurzych nóżkach, która obraca się do bohatera dopiero po wypowiedzeniu właściwej formuły, należy raczej do przekazów wschodniosłowiańskich.

Uczciwiej więc mówić nie o jednej „prawdziwej” Babie Jadze, lecz o złożonej figurze folkloru. Zbiegają się w niej strach przed lasem, lęk przed obcą starą kobietą, wyobrażenia o świecie zmarłych, motywy inicjacyjne i bajkowy obraz czarownicy-ludożerczyni. Ta niejednoznaczność jest w niej najciekawsza.

Baba Jaga nie była słowiańską boginią

W internecie raz po raz wraca twierdzenie, że Baba Jaga była dawną słowiańską boginią śmierci, lasu, zimy albo inicjacji. Brzmi efektownie. Jako pewnik się nie broni.

Badacze rzeczywiście łączyli ją z bardzo starymi wyobrażeniami — z zaświatami, śmiercią, dziką przyrodą, Wielką Matką, strażniczką progu, postacią prowadzącą przez próbę inicjacyjną. Władimir Propp odczytywał chatę Baby Jagi i otaczający ją las jako bajkowe odbicie dawnych rytuałów przejścia. Andreas Johns opisywał ją jako figurę ambiwalentną, matczyną i groźną zarazem. Stamatis Zochios zestawiał ją z szerszym kręgiem dwuznacznych kobiecych istot demonicznych Europy Wschodniej.

To są jednak interpretacje naukowe, a nie dowód na kult bogini imieniem Baba Jaga. Brakuje dla niej tego, czego oczekiwalibyśmy przy opisie bóstwa: wyraźnego kultu, imienia w źródłach religijnych, miejsca w panteonie, obrzędów składanych właśnie jej. Mamy za to niezwykle bogatą postać bajkową i demonologiczną, która mogła wchłonąć starsze wyobrażenia o śmierci, lesie, kobiecej sile i granicy między światami.

Baba Jaga może więc przechowywać prastare motywy — ale to nie to samo, co zdanie „Baba Jaga była boginią”. Na takie zdanie źródła są zbyt niejednoznaczne.

📚 Warto mieć na półce

"Polska demonologia ludowa"

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie moją pracę i rozwój bloga, a cena dla Was i tak pozostaje bez zmian.

Sprawdź książkę

Co znaczy imię Baba Jaga?

Pierwszy człon jest czytelny. „Baba” w językach słowiańskich to kobieta, stara kobieta, babka, niekiedy akuszerka, czasem po prostu postać kobieca z ludowego świata wyobrażeń. Z drugim członem, „Jaga”, jest trudniej. Polskie opracowania wskazują na rdzeń łączony ze złem, bólem, koszmarem, grozą — stąd już blisko do polskiej „jędzy”.

Imię nie prowadzi nas zatem do eleganckiej bogini z podręcznika mitologii, tylko do starej, groźnej kobiety — istoty budzącej lęk, kogoś z pogranicza człowieka, demona i bajkowej czarownicy.

W polskich przekazach ten obraz się rozmywa. Baba Jaga miesza się z jędzą, czarownicą, leśną staruchą, diablicą, ludożerczynią z opowieści o porwanych dzieciach. Wyrazistsza jest tradycja wschodniosłowiańska, gdzie Baba Yaga ma swój rozpoznawalny komplet: chatę na kurzych nogach, moździerz, tłuczek oraz miotłę lub ożóg, którym zaciera za sobą ślady.

Las jako granica świata ludzi

Baba Jaga prawie zawsze potrzebuje oddalenia. Nie siedzi w centrum wsi i nie jest sąsiadką, do której wpada się po sól. Żyje na uboczu — w lesie, na górze, pod górą, w polu, w miejscu, do którego trafia się przez błąd, podstęp albo przymus.

Las w bajkach ludowych rzadko bywa wyłącznie tłem. To przestrzeń obca. Dziecko, panna czy młody bohater opuszczają dom, przechodzą przez las i trafiają tam, gdzie obowiązują inne reguły: można zostać pożartym, zamkniętym, zmuszonym do pracy, ale można też zdobyć dar, pomoc, wiedzę.

U Proppa układ ten wiąże się z rytuałem przejścia. Bohater wychodzi z domu, przechodzi próbę, symbolicznie ociera się o śmierć i wraca odmieniony. Baba Jaga przestaje wtedy być zwykłą przeciwniczką, a staje się strażniczką progu — pilnuje granicy między znanym a nieznanym, dzieciństwem a dorosłością, światem żywych a światem zmarłych. To tłumaczy, dlaczego raz chce człowieka zjeść, a innym razem pomaga. Nie jest postacią moralną w nowoczesnym sensie i nie działa według prostego podziału na dobro i zło. Sprawdza, rozpoznaje, karze, obdarowuje albo niszczy.

Warto mieć na półce

Lud polski, jego zwyczaje i zabobony

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie moją pracę i rozwój bloga, a cena dla Was i tak pozostaje bez zmian.

Sprawdź książkę

Chatka na kurzej nóżce

Najbardziej znany znak Baby Jagi to chata na kurzej nóżce — czasem na kurzych nóżkach, łapkach albo na jednej stopce. W wersjach wschodniosłowiańskich budowla bywa ruchoma i obraca się wokół własnej osi, a bohater musi wypowiedzieć formułę, żeby ustawiła się do niego przodem, a tyłem do lasu.

W polskich przekazach motyw też się pojawia, choć nie zawsze w tej postaci. „Słownik polskiej bajki ludowej” zwraca uwagę, że dom jędzy w polskich opowieściach często odbiega od wzorca wschodniosłowiańskiego. Bywa zwyczajną drewnianą chatą w lesie, rzadziej jest ruchomy. W wariantach bliskich „Jasiowi i Małgosi” przybiera kształt domu z ciasta, pierników albo cukru — i tu już słychać wpływ baśni Grimmów.

Dla badaczy chata to jedno z najważniejszych miejsc w całej strukturze opowieści. Nie przytulny dom, lecz próg. Wchodzi się do niej jak do przestrzeni obcej, niebezpiecznej, prawie grobowej. Propp odczytuje taki dom jako echo domu inicjacyjnego albo miejsca przejścia między światami. W prostszym, bajkowym sensie jest to dom czarownicy; głębiej — miejsce, w którym człowiek zostaje wyjęty z normalnego porządku.

Baba Jaga i zapach człowieka

W wielu wariantach Baba Jaga rozpoznaje obecność człowieka po zapachu — to jeden z jej najmocniejszych rysów. W polskich zapisach pada formuła w rodzaju „człowieczą duszę czuć”. Podobny schemat znamy z opowieści wschodniosłowiańskich, gdzie Jaga wyczuwa „ruski duch” albo po prostu woń żywego.

Drobiazg, a mówi o niej sporo. Skoro rozpoznaje człowieka po zapachu, sama nie należy w pełni do zwykłego ludzkiego świata. Wśród żywych woń człowieka jest czymś codziennym; w przestrzeni zaświatowej staje się obca, natrętna, zdradziecka. Jaga czuje intruza.

Stąd biorą się interpretacje wiążące ją ze śmiercią i zaświatami — nie dlatego, że istnieje prosty mit o bogini śmierci tego imienia, lecz dlatego, że bajkowe szczegóły ustawiają ją po drugiej stronie granicy. Mieszka tam, gdzie żywy człowiek nie powinien zostawać zbyt długo.

Propozycja książkowa

"Od Prasłowian do Polaków"

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie moją pracę i rozwój bloga, a cena dla Was i tak pozostaje bez zmian.

Sprawdź książkę

Ludożerczyni, piec i próba dziecka

W polskich opowieściach Baba Jaga często zbliża się do typu czarownicy-ludożerczyni. Porywa, więzi, tuczy, chce upiec dzieci. Ten obraz znamy zwłaszcza z wątków pokrewnych „Jasiowi i Małgosi”. Część takich przedstawień mogła zostać wzmocniona popularnością baśni Grimmów, ale sam motyw groźnej kobiety pożerającej ludzi nie jest w folklorze przypadkową literacką ozdobą.

Kanibalizm w bajce ludowej pokazuje istotę skrajną — kogoś, kto łamie podstawowy porządek wspólnoty. Nie tylko zabija, ale i pożera. W narracji dla dzieci to obraz strachu absolutnego; w odczytaniu rytualnym może oznaczać symboliczną śmierć, po której bohater wraca już jako ktoś inny. Dlatego piec, garnek, zamknięcie w chacie i praca zadana dziecku niosą kilka warstw naraz: dla słuchacza grozę, dla struktury bajki próbę, dla badacza ślad dawnych wyobrażeń o przejściu przez śmierć, odosobnienie i powrót.

Dlaczego Baba Jaga czasem pomaga?

Największy błąd uproszczonych opisów polega na robieniu z Baby Jagi wyłącznie złej czarownicy. Bywa groźna, ale nie zawsze jest przeciwniczką. Czasem daje bohaterowi konia, ogień, radę albo magiczny przedmiot. Występuje wtedy jako donatorka — postać przekazująca to, czego bohater potrzebuje w dalszej drodze. Johns nazywał taką rolę kolejno Dawcą, Dawcą ambiwalentnym i Przeciwnikiem, w zależności od bajki.

Dobrze widać to w rosyjskich bajkach z kręgu Afanasjewa. W „Wasylisie Pięknej” Jaga nie jest serdeczną babcią, ale jej rola nie kończy się na próbie zjedzenia dziewczyny. Zmusza ją do pracy, sprawdza, a na koniec daje czaszkę z żarem w oczodołach — ogień, który spala macochę i przyrodnie siostry. Pomoc Baby Jagi nie jest ciepła ani łagodna. Jest niebezpieczna, graniczna, prawie nieludzka.

Właśnie dlatego Johns pisał o niej jako o postaci ambiwalentnej. Baba Jaga potrafi być matką i antymatką, staruchą i potężną panią lasu, przeciwniczką i dawczynią. W opowieściach ludowych takie sprzeczności nie są usterką — to one budują jej siłę.

Polska Baba Jaga i rosyjska Baba Yaga

Po polsku mówimy zwykle „Baba Jaga”, ale wiele jej najbardziej rozpoznawalnych cech pochodzi z tradycji wschodniosłowiańskiej, przede wszystkim rosyjskiej. To stamtąd najsilniej promieniuje obraz chatki na kurzych nogach, moździerza, tłuczka, miotły i staruchy, która bywa zarazem ludożerczynią i pomocnicą bohatera.

Polska tradycja jest bardziej poszarpana. „Słownik polskiej bajki ludowej” pokazuje, że w polskich zapisach Jaga często zlewa się z jędzą, czarownicą i leśną staruchą. W odróżnieniu od bajek rosyjskich nie zawsze ma wyraźne magiczne rekwizyty, jej dom rzadziej bywa ruchomy, a na pierwszy plan wychodzi motyw ludożerczyni — zwłaszcza w wątkach spod znaku „Jasia i Małgosi”.

Nie znaczy to, że polska Baba Jaga jest „fałszywa”. Raczej tyle, że postać żyła równolegle w obiegu ustnym, literackim i szkolnym, a jej obraz przesuwał się pod naciskiem różnych tradycji. Do jednego worka trafiły elementy słowiańskie, bajka magiczna, wpływy niemieckie, chrześcijański obraz czarownicy i lokalne strachy opowiadane dzieciom.

Propozycja książkowa

"Wierzenia dawnych Słowian. Od mitu do obrzędu"

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie moją pracę i rozwój bloga, a cena dla Was i tak pozostaje bez zmian.

Sprawdź książkę

Baba Jaga po chrześcijaństwie

Chrześcijaństwo nie musiało wymyślać Baby Jagi od zera, ale mogło zmienić sposób jej rozumienia. Postacie dawniej dwuznaczne — związane z dziką przyrodą, śmiercią, płodnością, kobiecą wiedzą — z łatwością przechodziły do kategorii wiedźm, diablic i pomocnic sił nieczystych.

W polskich bajkach „jędza”, „czarownica” i „Baba Jaga” bywają wymienne, co dobrze pokazuje zacieranie granic. Z jednej strony mamy starą figurę lasu i progu, z drugiej późniejszy język chrześcijański, który chce takie istoty nazwać prościej: czarownica, zła baba, diabelska kobieta.

Baba Jaga stała się przez to postacią pozornie oczywistą. Każde dziecko wie, że trzeba się jej bać. Pod tym prostym strachem przetrwała jednak struktura dużo starsza i głębsza.

Co można powiedzieć pewnie

Najbezpieczniejsze wnioski są mniej efektowne niż internetowe mity — i o wiele ciekawsze.

Baba Jaga to jedna z najważniejszych kobiecych postaci słowiańskiej bajki magicznej. W tradycji wschodniosłowiańskiej ma szczególnie mocny, rozpoznawalny zestaw cech: las, chatę na kurzych nogach, moździerz, tłuczek, miotłę, ostry węch, groźbę pożarcia, niekiedy rolę dawczyni. W tradycji polskiej jej obraz częściej zlewa się z jędzą, czarownicą i ludożerczynią znaną z bajek o dzieciach.

Nie ma dobrych podstaw, by pisać o niej jak o pewnej, historycznie poświadczonej słowiańskiej bogini. Są za to podstawy, by widzieć w niej figurę graniczną — stojącą między domem a lasem, życiem a śmiercią, dzieciństwem a dorosłością, pomocą a zagładą. Dlatego nie daje się łatwo oswoić.

Jej siła bierze się stąd, że nie jest zwykłą „złą wiedźmą”, tylko próbą. Kto do niej trafia, musi przejść przez lęk, głód, pracę, posłuszeństwo albo spryt. Czasem ginie. Czasem wraca z ogniem. Może właśnie dlatego Baba Jaga przetrwała tak długo — nie jako internetowa bogini od wszystkiego, lecz jako jedna z najbardziej niepokojących postaci dawnej wyobraźni ludowej.

Źródła

• Violetta Wróblewska, „Baba Jaga” [hasło w:] „Słownik polskiej bajki ludowej”, t. 1, red. V. Wróblewska, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2018, s. 39–46.
• Oskar Kolberg, „Dzieła wszystkie” — zapisy bajek i podań ludowych cytowane w opracowaniach polskiej bajki ludowej.
• Aleksandr Afanasjew, „Narodnye russkie skazki”, zbiór rosyjskich bajek ludowych wydawany w latach 1855–1863.
• William Ralston Shedden Ralston, „Russian Fairy Tales: A Choice Collection of Muscovite Folk-lore”, XIX-wieczny wybór rosyjskich bajek ludowych.
• Władimir Propp, „Historyczne korzenie bajki magicznej”.
• Andreas Johns, „Baba Yaga: The Ambiguous Mother and Witch of the Russian Folktale”, Peter Lang, New York 2004.