Betsaida. Jak archeologia sprawdza pamięć o mieście apostołów
Kościół, w którym proszono św. Piotra o wstawiennictwo, może pomóc odnaleźć Betsaidę. Zdaniem badaczy nowe znaleziska z El-Araj nad Jeziorem Galilejskim wzmacniają tę hipotezę. Chrześcijańską tradycję zestawiają z pozostałościami dawnej osady.
Podczas dziesiątego sezonu wykopalisk w El-Araj, latem 2026 roku, badacze dotarli do kolejnych warstw z okresu rzymskiego. Ekspedycją kierują Mordechai Aviam i R. Steven Notley. Wyniki opublikowane 8 sierpnia mają pomóc sprawdzić, czy średniowieczna wspólnota prawidłowo rozpoznała miasto znane z Ewangelii.
Według Nowego Testamentu z Betsaidy pochodzili Piotr, Andrzej i Filip. Z miejscowością wiąże się też opowieść o uzdrowieniu niewidomego. W VIII wieku pielgrzym Willibald opisał kościół w Betsaidzie, który miał stać w miejscu domu Piotra i Andrzeja. Archeolodzy łączą z tą relacją bizantyjską bazylikę odsłoniętą w El-Araj.
W 2022 roku znaleziono w niej grecką inskrypcję z prośbą o wstawiennictwo „zwierzchnika i wodza niebiańskich apostołów”. W bizantyjskiej tradycji takim tytułem określano św. Piotra. Zdaniem badaczy napis wskazuje na szczególny związek świątyni z jego kultem i wzmacnia przypuszczenie, że upamiętniała dom apostołów.
Inskrypcja dokumentuje przekonania chrześcijan żyjących wiele stuleci po Piotrze. Ustalenie, czy wiernie zachowali pamięć o jego domu, wymaga jednak innych świadectw. Notley sam zwracał uwagę, że bizantyjskie identyfikacje miejsc biblijnych bywały błędne. Obecność kościoła nie rozstrzyga więc o lokalizacji Betsaidy z I wieku.
Dlatego badacze przyglądają się wcześniejszym warstwom. Pod bizantyjską zabudową odkryto pozostałości osady z okresu rzymskiego, w tym łaźnię. Pasuje to do przekazu Józefa Flawiusza: Herod Filip miał przekształcić rybacką Betsaidę w miasto nazwane Julias. Zestawienie źródeł pisanych z zabudową pozwala sprawdzać tę identyfikację.
Tegoroczne wykopaliska przyniosły trzy nienaruszone lampy typu herodiańskiego, ponad 150 monet oraz fragmenty naczyń z wapienia. Według ekspedycji takie lampy produkowano w Jerozolimie przed 70 rokiem n.e. Wraz z kamiennymi naczyniami wskazują na żydowskich mieszkańców osady. Liczne ciężarki rybackie świadczą natomiast o znaczeniu połowów.
W El-Araj archeolodzy badają zarówno dzieje osady, jak i historię przypisanego jej świętego miejsca. Zespół uważa kolejne odkrycia za argumenty przemawiające za Betsaidą. Ustalenie, czy budowniczowie bazyliki zachowali rzeczywistą pamięć o mieście apostołów, wymaga dalszych badań.
