Dlaczego po czesku maj to kwiecień? Słowiańskie nazwy miesięcy i klimat

Jeśli uczysz się czeskiego albo po prostu porównujesz kalendarze, szybko trafiasz na coś dziwnego. Czeski květen — maj — brzmi jak polskie "kwiaty". Ale przecież polskie kwiecień też od kwiatów pochodzi, i to jest kwiecień, czyli miesiąc wcześniej. Ten sam rdzeń, dwa różne miesiące.

To nie pomyłka i nie przypadek językowy. To zapis klimatu.

W Polsce drzewa owocowe i łąki kwitną wyraźnie już w kwietniu. W Czechach — a dokładniej w tradycji nazewniczej, która utrwaliła się na tamtych ziemiach — szczyt kwitnienia przypadał na maj. Kiedy po chrystianizacji nałożono na stare słowiańskie określenia sztywną siatkę dwunastomiesięcznego kalendarza, każda społeczność przyszpiliła swoje obserwacje do miesiąca, który najbardziej pasował lokalnie. Efekt: ten sam fenomen przyrody trafił w Polsce do czwartego miesiąca, w Czechach do piątego.

Dlaczego po czesku maj to kwiecień? Odpowiedź tkwi w historii kalendarza

Czytam ostatnio Brücknera i co chwilę coś mnie zatrzymuje. Tym razem — zdanie o miesiącach. Krótkie, prawie mimochodem rzucone: Słowianie dla oznaczenia czasu używali terminów ogólnikowych — kiedy to zwykły się zielenić brzozy, dęby, lipy czy wrzosy. Brzeźień, dębień, lipień.

Nie kalendarz. Nie daty. Przyroda.

Przed chrystianizacją nie było miesięcy

Podział roku na dwanaście równych odcinków to wynalazek Rzymu, nie Słowian. Nasi przodkowie mierzyli czas inaczej — przez to, co widzieli za progiem. Kiedy zaczęto zbierać oskolinę z brzóz, to był brzeźień. Kiedy trawa wyrosła na tyle, żeby wyprowadzić bydło na pastwisko — trawień. Kiedy wrzos zakwitał — wrzesień. Nazwy były opisami, nie etykietami na pudełkach.

Chrystianizacja przyniosła kalendarz juliański i konieczność zsynchronizowania się z resztą chrześcijańskiej Europy — choćby po to, żeby wiadomo było, kiedy Wielkanoc. Nowy system nałożono na stary. I tu zaczyna się cała zagadka.

Ten sam fenomen, różne miesiące

To samo zjawisko — kwitnięcie — w różnych miejscach Słowiańszczyzny wyglądało inaczej, a stąd wzięły się nazwy, które dziś wydają się niespójne.

W Polsce kwiecień wzięto od kwitnięcia — logiczne, bo w tym czasie kwitną drzewa i ogrody. Ale u Czechów ten sam miesiąc to duben, od dębu. Nie dlatego, że Czesi nie znali kwiatów. Dlatego, że obserwowali coś innego jako charakterystyczny znak tej pory roku i to właśnie "przyszpilili" do czwartego miesiąca.

Był też polski łżykwiat — starsza nazwa, którą Brückner opisywał jako miesiąc wyłudzający z ziemi przedwczesne kwiaty. Miesiąc kłamca, który kusi wiosną, a za chwilę sypnie śniegiem. W chorwackim ožujak kryje się podobny motyw — etymolodzy wywodzą go od rdzenia tożsamego z polskim "łgać". Miesiąc kłamiący, na przemian letni i zimowy.

Te same obserwacje pogodowe, trochę inne słowa — i zupełnie inne nazwy w kalendarzach.

Klimat jako archiwum języka

To jest ten mechanizm, który mnie uderza najbardziej. Kiedy w Czechach kwitną dęby, w Polsce kwitną już jabłonie. Kiedy nad Wisłą trawa jest łąkowa i zielona, na Bałkanach już dawno poszła na pastwisko. Słowianie nie ustalali wspólnego nazewnictwa na żadnym zjeździe — każda wspólnota obserwowała własne niebo i własne pole, i nazywała to, co widziała.

Luty: po polsku "srogi, mroźny". Słowianie południowi używali zupełnie innych słów — bo czym były dla nich lutowe mrozy? Prawie abstrakcją.

Gdy nałożono na to sztywną siatkę kalendarza, każda społeczność dopasowała swoje stare obserwacje do najbliższego pasującego miesiąca. I dlatego te same zjawiska — kwitnięcie, zazielenianie, rykowisko — wylądowały w różnych miejscach roku, zależnie od szerokości geograficznej.

Co przetrwało?

Polska zachowała słowiańskie nazwy miesięcy lepiej niż większość Słowian — z wyjątkiem marca (od Marsa) i maja (od bogini Maia). Słowacy poszli w stronę łaciny. Chorwaci i Ukraińcy po części wrócili do rodzimych nazw, choć z różnymi przesunięciami względem polskiego kalendarza.

Ukraiński березень to nasz marzec, nie kwiecień. Chorwacki lipanj to czerwiec, nie lipiec. To nie błędy — to zapis klimatu.

Kiedy następnym razem ktoś zapyta, dlaczego po czesku maj to kwiecień, wystarczy jedna odpowiedź: bo czeska wiosna przychodziła tydzień później niż polska.