Cztery nowe wpisy na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa. Jest wśród nich język łemkowski

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego ogłosiło 30 lipca 2026 roku cztery nowe wpisy na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Lista, którą według MKiDN prowadzi się od 2013 roku, ma teraz 133 pozycje. To spis żywych tradycji, umiejętności i zwyczajów przekazywanych z pokolenia na pokolenie, a nie muzealny inwentarz. Wpisane praktyki wciąż funkcjonują w codziennym życiu wspólnot.

Dwa z tych wpisów są bliskie temu, czym zajmuje się Veles Grove.

Język łemkowski jako nośnik pamięci

Na karpackiej Łemkowynie, między Popradem a Osławą, mowa niesie znacznie więcej niż same słowa. Jak podaje portal gospodarkapodkarpacka.pl, powołując się na Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej, w języku łemkowskim przekazywane są kołysanki, kolędy, pieśni weselne i obrzędowe, bajki, legendy, przysłowia, a także pasterskie zawołania zwane hiwkaniami. To przez ten język przechodzi pamięć o Łemkowynie, wysiedleniach i życiu religijnym wspólnoty.

Ciągłość przekazu została brutalnie przerwana po II wojnie światowej. Akcja „Wisła" z 1947 roku rozproszyła Łemków po całym kraju, odcinając ich od ojcowizny i naturalnego środowiska języka. To, że łemkowski przetrwał, nie było przesądzone.

Dziś funkcjonuje w edukacji, mediach i twórczości artystycznej. Wpis na listę potwierdza, że ochrona mowy to jednocześnie ochrona całego dziedzictwa: obrzędu, obyczaju i tożsamości grupy, która przez dekady walczyła o prawo do własnej odrębności.

Słoma, która wraca w obrzędzie

Drugi wpis prowadzi na Lubelszczyznę, do Majdanu Kozłowieckiego, Annoboru i Łucki-Kolonii. Tamtejsza tradycja wyplatania ozdób ze słomy wyrasta z czasów, gdy słoma była materiałem codziennego użytku, dostępnym w każdym gospodarstwie. Z żytniej słomy powstają dziś ozdoby bożonarodzeniowe, kapelusze oraz elementy wieńców dożynkowych.

Ten ostatni trop jest dla nas najważniejszy. Wieniec dożynkowy to nie dekoracja, lecz przedmiot obrzędowy. Pozostałość dawnych żniwnych rytuałów, w których ostatnie kłosy i splecione ze słomy formy miały zabezpieczyć urodzaj następnego roku. Wyplatanie łączy więc rękodzieło z warstwą wierzeniową sięgającą głębiej, niż podpowiada świąteczna ozdoba na współczesnym stole. Wątek grożnego demona zboża i przepiórki, o którym pisałem przy okazji żniw, ma tu swoje przedłużenie.

Garncarstwo z Chałupek i rzemiosło zduńskie

Dwa pozostałe wpisy dotyczą tradycji warsztatowych. Ośrodek garncarski w Chałupkach słynie z ceramiki figuralnej: ręcznie lepionych figurek ludzi i zwierząt, kropielnic, kapliczek i gwizdków najczęściej w kształcie ptaków, obok naczyń użytkowych. Charakterystyczne zdobnictwo i kolorystyka, a także lokalne nazewnictwo i zwyczaje związane z pracą przy glinie, tworzą całość przekazywaną w warsztacie.

Czwarty wpis to tradycyjne rzemiosło zduńskie: projektowanie, budowa i konserwacja pieców kaflowych, chlebowych i kominków. Wiedza zduna opiera się na relacji mistrz–uczeń, którą podtrzymują warsztaty i pokazy.

Do Krajowego rejestru dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa dołączył ponadto Konkurs Sztuki Ludowej Pałuk im. Wandy Szkulmowskiej, organizowany od 1963 roku. Rejestr liczy teraz 19 pozycji.

Wpisy dokumentuje Narodowy Instytut Dziedzictwa, który we współpracy z ministrem prowadzi listę na podstawie ratyfikowanej przez Polskę Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Źródła:

• Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 4 nowe wpisy na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego, gov.pl, 30.07.2026
• Narodowy Instytut Dziedzictwa, 5 nowych wpisów na Krajowej liście…, nid.pl, 27.07.2026
• gospodarkaPodkarpacka.pl, Język łemkowski na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego (za Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej)