Pentagram - znaczenie dawniej i dziś. Czy naprawdę jest symbolem Szatana?

Pentagram rozpoznaje niemal każdy, choć niewielu potrafi wyjaśnić, skąd się wziął. Dla jednych pięcioramienna gwiazda to znak magii, ochrony i harmonii. Dla innych oznacza satanizm i kult demonów. Widuje się ją w filmach grozy, na okładkach płyt metalowych, w biżuterii i systemach ezoterycznych. Bywała też elementem dawnej sztuki chrześcijańskiej.

Czy pentagram od początku był znakiem Szatana? Nie. To przekonanie jest stosunkowo młode. Przez większość swojej historii znak niósł różne treści, często pozytywne: zdrowie, doskonałość, ochronę, pięć ran Chrystusa, ludzkie ciało, panowanie ducha nad materią.

Nie znaczy to, że sataniści nigdy go nie używali. Używają, szczególnie w formie odwróconej, połączonej z głową kozła. Utożsamianie każdej pięcioramiennej gwiazdy z Szatanem pomija jednak kilka tysięcy lat historii symbolu.

Czym właściwie jest pentagram?

To figura z pięciu odcinków tworzących gwiazdę o pięciu ramionach. Linie przecinają się wewnątrz, wyznaczając mniejszy pięciokąt.

Nazwa pochodzi od greckiego pente, czyli „pięć", oraz gramma – „litera", „znak", „to, co zapisane". Znak bywa też nazywany pentalfą, bo jego ramiona można odczytać jako pięć połączonych greckich liter alfa.

Kilka figur bywa ze sobą mylonych. Pentagram to gwiazda narysowana jedną przecinającą się linią. Pentakl to najczęściej pentagram wpisany w okrąg, choć w dawnych tekstach magicznych słowo „pentakl" oznaczało czasem inny talizman albo pieczęć. Zwykła gwiazda pięcioramienna – ta z flag, mundurów i godeł – nie ma przecinających się linii. Podobieństwo kształtu nie dowodzi wspólnego pochodzenia ani tego samego znaczenia.

Najstarsze pentagramy

Pentagram jest znacznie starszy od chrześcijaństwa, nowożytnego okultyzmu, Wicca czy współczesnego satanizmu. Najstarsze znane figury tego rodzaju pochodzą ze starożytnej Mezopotamii.

Pojawiały się na glinianych tabliczkach, naczyniach, pieczęciach. Co oznaczały, nie zawsze da się ustalić. W różnych okresach mogły być znakami pisarskimi, oznaczeniami kierunków, symbolami władzy, elementami administracji albo znakami ochronnymi.

To ważne zastrzeżenie. Samo odkrycie pięcioramiennej gwiazdy na zabytku nie czyni z niej magicznego amuletu. Znaczenie zależy od miejsca, czasu i kontekstu.

Zbliżone figury występowały też w innych kulturach starożytnych. Nie znaczy to, że wszędzie przejęto jeden symbol wraz z gotowym sensem. Prosta gwiazda z pięcioma ramionami mogła powstawać niezależnie w wielu miejscach.

Pentagram pitagorejczyków

Jednym z najlepiej opisanych zastosowań pentagramu było jego użycie przez pitagorejczyków, uczniów i kontynuatorów tradycji przypisywanej Pitagorasowi.

Liczby i proporcje nie były dla nich wyłącznie narzędziem matematycznym. Stanowiły podstawę porządku świata. Harmonia muzyczna, ruch ciał niebieskich, budowa figur – wszystko to miało świadczyć o ładzie, który da się opisać liczbą.

Pentagram pasował do takiego myślenia doskonale. W jego konstrukcji wciąż wracają te same proporcje, a przecinające się odcinki tworzą kolejne pięciokąty i mniejsze pentagramy. Figura odtwarza samą siebie. Wiązano ją z harmonią, zdrowiem i doskonałością, a bywała też znakiem rozpoznawczym samych pitagorejczyków. Zła w niej nie widziano.

Pentagram jako znak ochronny

W starożytności, średniowieczu i epoce nowożytnej przypisywano pentagramowi właściwości apotropaiczne. Termin ten oznacza znak lub działanie mające odpędzać zło, choroby, demony i uroki.

Rysowano go na drzwiach, progach, kołyskach, naczyniach, belkach. Umieszczano na amuletach i przedmiotach magii ludowej. Miał zamykać drogę siłom uznawanym za groźne.

Historyk Ronald Hutton zwraca uwagę, że symbole europejskiej magii nie dzieliły się dawniej na „pogańskie" i „chrześcijańskie" tak łatwo, jak przedstawia się to dziś. Ten sam człowiek potrafił używać krzyża, imienia Chrystusa, fragmentu modlitwy i figury geometrycznej, nie widząc w tym sprzeczności. Religia, medycyna, astrologia i magia ochronna przenikały się w tamtym świecie znacznie silniej.

Propozycja książkowa

"Córki bogini Mokosz. Leszygród, tom 1"

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie moją pracę i rozwój bloga, a cena dla Was i tak pozostaje bez zmian.

Sprawdź książkę

Czy pentagram był symbolem chrześcijańskim?

Bywał używany również w kulturze chrześcijańskiej. Nie był symbolem najważniejszym ani powszechnym, ale pojawiał się w sztuce, architekturze i literaturze.

Pięć ramion interpretowano między innymi jako pięć ran Chrystusa: obu dłoni, obu stóp i boku przebitego włócznią. Piątka odnosiła się też do pięciu zmysłów, pięciu cnót i innych zestawów pojęć bliskich średniowiecznej teologii.

Najbardziej znanym przykładem jest XIV-wieczny angielski poemat „Pan Gawen i Zielony Rycerz". Na tarczy Gawena widnieje złoty pięciokąt, nazwany „węzłem bez końca". Poeta wiąże jego ramiona z pięcioma zmysłami, pięcioma palcami, pięcioma ranami Chrystusa, pięcioma radościami Maryi i pięcioma cnotami rycerskimi. Pentagram oznacza tu wierność i nierozerwalność cnót rycerza. Z kultem diabła nie ma wspólnego nic.

Motywy oparte na pięcioramiennej gwieździe znajdziemy też w dekoracjach kościołów i katedr. Nie każdy taki ornament kryje jednak rozbudowaną teologię. Bywał po prostu atrakcyjnym wzorem.

Pieczęć Salomona i pomieszanie symboli

Pentagram bywa nazywany pieczęcią Salomona, ale określenie to jest nieostre. W różnych epokach pieczęcią Salomona nazywano zarówno pentagram, jak i heksagram, czyli gwiazdę sześcioramienną.

Późne legendy przypisywały królowi Salomonowi pierścień albo pieczęć dającą władzę nad duchami i demonami. Opowieści rozwijały się przez stulecia w tradycji żydowskiej, chrześcijańskiej i muzułmańskiej, a z czasem trafiły do europejskich ksiąg magicznych, tak zwanych grymuarów. Jednego pierwotnego, historycznie potwierdzonego „znaku Salomona" nie ma. Jego wygląd zależał od tekstu, autora i epoki.

Pentagram w renesansie

W renesansie uczeni i magowie sięgnęli po teksty starożytne, astrologię, kabałę, alchemię i filozofię hermetyczną. Pentagram stał się jednym ze znaków opisujących człowieka jako część uporządkowanego kosmosu.

Pięć ramion mogło odpowiadać głowie, rękom i nogom. Człowiek z rozłożonymi kończynami wpisywał się w kształt gwiazdy. Figurę łączono też z pięcioma elementami: ziemią, wodą, powietrzem, ogniem i duchem, przy czym duch stał ponad materią. Jednego przyjętego systemu jednak nie było. Znaczenia zmieniały się zależnie od szkoły i autora.

Skąd wziął się pentagram odwrócony?

Dziś często słyszy się o „dobrym" pentagramie zwróconym ramieniem ku górze i „złym" pentagramie odwróconym, z dwoma ramionami u góry. Nie jest to zasada obowiązująca od starożytności.

Rozpowszechnił ją w XIX wieku francuski okultysta Alphonse Louis Constant, znany jako Éliphas Lévi. W dziele Dogme et Rituel de la Haute Magie (1854–1856) uznał pentagram wierzchołkiem ku górze za znak panowania ducha nad czterema żywiołami. Odwrócenie figury miało oznaczać sytuację odwrotną: zwycięstwo materii i instynktu nad duchem. To wtedy utrwaliło się w europejskim okultyzmie przekonanie, że położenie pentagramu zasadniczo zmienia jego sens.

Wcześniejsze pentagramy skierowane w dół nie były przez to znakami zła. Orientacja mogła zależeć od kompozycji, miejsca albo zwykłej decyzji wykonawcy.

Kozioł wpisany w pentagram

Samo odwrócenie gwiazdy nie wystarczyło, by powstał dzisiejszy znak satanistyczny. W 1897 roku francuski pisarz i okultysta Stanislas de Guaita opublikował w książce La Clef de la Magie Noire wizerunek koziej głowy wpisanej w odwrócony pentagram. Hebrajskie litery na wierzchołkach układały się w słowo „Lewiatan", a wokół umieszczono imiona Samaela i Lilith.

Grafika rozwijała pomysły Léviego, choć sam Lévi nie przedstawił Bafometa jako samej koziej głowy w pentagramie. Jego słynny Bafomet był bardziej złożoną, androginiczną postacią.

W XX wieku zmodyfikowany znak przyjął Kościół Szatana Antona Szandora LaVeya, założony w 1966 roku. Jako Sigil Baphometa trafił na karty członkowskie, publikacje i okładki wydawnictw. Od tej pory połączenie odwróconego pentagramu, koziej głowy i napisu „Lewiatan" jednoznacznie kojarzy się ze współczesnym satanizmem.

Czy pentagram jest symbolem Szatana?

Sam pentagram nie jest wyłącznie znakiem Szatana. Wszystko zależy od kontekstu. Może oznaczać:

• figurę geometryczną,
• starożytny znak pisarski lub administracyjny,
• symbol harmonii i zdrowia,
• znak pitagorejczyków,
• symbol ochronny,
• pięć ran Chrystusa,
• człowieka i jego pięć kończyn,
• pięć żywiołów,
• znak współczesnego neopogaństwa,
• element rytuałów magicznych,
• symbol niektórych nurtów satanizmu.

W satanizmie najczęściej pojawia się pentagram odwrócony, zwłaszcza z głową kozła. Trzeba jednak odróżnić zwykły pentagram od konkretnego Sigilu Baphometa. Gdyby każda pięcioramienna gwiazda była znakiem Szatana, satanistyczne okazałyby się liczne flagi państwowe, odznaczenia wojskowe i dawne przedstawienia chrześcijańskie.

Diabeł wziął rogi w dzierżawę. Historia czarnego kozła, którego kościół zamienił w szatana

Czarny kozioł z rogami kojarzy się dziś z satanizmem, metalem i okultystyczną estetyką. Tyle że ten symbol ma kilkanaście wieków więcej niż diabeł, któremu go przypisano. Skąd naprawdę pochodzi i co ma wspólnego z Welesem?

Veles GroveWojtek

Pentagram we współczesnym neopogaństwie i Wicca

Pentagram wpisany w okrąg jest dziś jednym z najbardziej rozpoznawalnych znaków Wicca i części ruchów neopogańskich. Wicca nie jest jednak nieprzerwanie zachowaną religią dawnych Celtów, Germanów czy Słowian. To nowy ruch religijny, którego główne formy ukształtowały się w Wielkiej Brytanii w pierwszej połowie XX wieku, przede wszystkim wokół działalności Geralda Gardnera.

W tradycjach wiccańskich pięć ramion oznacza często ziemię, wodę, powietrze, ogień i ducha, a okrąg symbolizuje jedność albo połączenie elementów. Znaczenia nie są identyczne we wszystkich grupach. W niektórych tradycjach odwrócony pentagram to znak określonego stopnia wtajemniczenia, nie znak diabła.

Wiccanie z reguły nie oddają czci chrześcijańskiemu Szatanowi. W ich systemie ta postać zwykle nie istnieje. Utożsamianie Wicca z satanizmem wynika głównie z chrześcijańskiej interpretacji obcych religii i z popkultury. Historycy religii zaliczają Wicca do neopogaństwa, nie do satanizmu.

Co naukowcy mówią o pentagramie?

Badacze religii, archeolodzy i historycy sztuki unikają przypisywania symbolom jednego znaczenia dobrego na wszystkie epoki. Pentagram to dobry przykład znaku wieloznacznego. Forma trwała podobna, zmieniali się ludzie, którzy jej używali, i sensy, jakie w niej widzieli.

Dla archeologa gwiazda odkryta na naczyniu nie dowodzi jeszcze kultu religijnego. Bywa ornamentem, znakiem własności, znakiem ochronnym albo elementem pisma. Dopiero miejsce znaleziska, datowanie i sąsiednie przedmioty pozwalają proponować ostrożne interpretacje.

Historycy zachodniego ezoteryzmu przypominają z kolei, że dzisiejsze rozumienie pentagramu ukształtowało się w dużej mierze w XIX i XX wieku. Dotyczy to zwłaszcza podziału na pentagram „biały" i „czarny" oraz łączenia odwróconej gwiazdy z diabłem. Skojarzenia te są realne i nie da się ich zignorować. Nie można ich jednak przenosić wstecz i nazywać satanistycznym każdego pentagramu wykonanego, zanim współczesny satanizm w ogóle powstał.

Propozycja książkowa

"Baśnie wschodniosłowiańskie"

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie moją pracę i rozwój bloga, a cena dla Was i tak pozostaje bez zmian.

Sprawdź książkę

Co Kościół katolicki mówi o pentagramie?

Katechizm Kościoła katolickiego nie zawiera oficjalnego katalogu symboli z natury demonicznych. Nie ma w nim dogmatu ani przepisu głoszącego, że każda pięcioramienna gwiazda to znak Szatana. Kościół ocenia raczej sposób użycia symbolu i intencję osoby.

Katechizm odrzuca wróżbiarstwo, magię, wywoływanie duchów i próby podporządkowania sobie sił ukrytych, a także zabobon, czyli przypisywanie przedmiotom automatycznej mocy niezależnej od Boga. Z tego punktu widzenia problemem nie musi być sama figura. Problem zaczyna się tam, gdzie pentagram staje się narzędziem magii, przywoływania duchów albo świadomym wyrazem identyfikacji z satanizmem.

Część katolickich duszpasterzy i egzorcystów traktuje pentagram jako znak jednoznacznie niebezpieczny. Zwykle mają wtedy na myśli jego dzisiejsze użycie w okultyzmie i satanizmie, nie całą historię symbolu. Stanowiska duszpasterskie bywają kategoryczniejsze niż opracowania historyczne. Historyk pyta, co znak oznaczał w danym miejscu i czasie. Duchowny ocenia, jakie skojarzenia budzi on dziś i w jakim środowisku się pojawia. W oficjalnych dokumentach Kościoła mocniej wybrzmiewa odrzucenie praktyk magicznych i kultu demonów niż walka z jedną figurą.

Czy Słowianie używali pentagramu?

Nie ma mocnych podstaw, by uznać pentagram za jeden z ważnych albo charakterystycznych symboli przedchrześcijańskiej religii Słowian. W wiarygodnych opracowaniach nie zajmuje on miejsca porównywalnego z symboliką solarną, znakami kołowymi, motywami roślinnymi, przedstawieniami zwierząt, znakami piorunowymi czy schematem drzewa świata.

Nie znamy średniowiecznego źródła, które opisywałoby pentagram jako znak konkretnego słowiańskiego boga. Nazywanie go symbolem Welesa, Peruna, Swaroga czy Mokoszy nie ma oparcia w materiale.

Pięcioramienne gwiazdy mogły oczywiście występować na terenach słowiańskich. Kłopot w tym, że sam kształt nie mówi, czy znak był przedchrześcijański, chrześcijański, magiczny, ochronny, dekoracyjny, przejęty skądinąd, czy wykonany znacznie później. Na tych ziemiach przez stulecia krzyżowały się wpływy bizantyjskie, łacińskie, skandynawskie, bałtyjskie, stepowe i orientalne. Pentagram z przedmiotu znalezionego w Europie Środkowej lub Wschodniej nie musi być „rodzimym symbolem Słowian".

Pentagram w słowiańskiej magii ludowej

Inaczej rzecz wygląda w folklorze i magii ludowej, które rozwijały się już po chrystianizacji. Na wsiach używano wielu znaków ochronnych: krzyży, kół, rozet, gwiazd, figur z przecinających się linii, znaków piorunowych. Umieszczano je na domach, belkach, kołyskach, narzędziach.

Niektóre przypominały pentagram. Ich obecność nie dowodzi jednak trwania tajnego, przedchrześcijańskiego kultu. Magia ludowa mieszała chrześcijańskie modlitwy, dawne zwyczaje, lokalne przesądy i symbole podpatrzone w drukach, kalendarzach i księgach magicznych. Gospodarz mógł wyryć na belce krzyż, rozetę i gwiazdę jako ochronę przed pożarem, burzą czy chorobą, nie znając wcale ich starożytnej historii.

„Pentagram słowiański" – zabytek czy współczesny produkt?

W sklepach internetowych trafiają się zawieszki reklamowane jako „pentagram słowiański", „gwiazda Welesa", „znak wiedźmy słowiańskiej" albo „ochronny pentakl przodków". Do takich nazw trzeba podchodzić ostrożnie. Zwykle są to współczesne projekty inspirowane ogólną symboliką ezoteryczną, Wicca, fantasy lub rodzimowierstwem. Nazwa handlowa niczego nie dowodzi.

Ten sam problem dotyczy wielu rzekomo pradawnych symboli słowiańskich. W internecie krążą całe katalogi znaków przypisanych bogom, miesiącom i cechom charakteru. Część powstała dopiero w XX lub XXI wieku, bez oparcia w zabytkach i źródłach pisanych. Współczesny symbol może coś znaczyć dla osoby, która go nosi, ale nie powinno się go przedstawiać jako autentyczny znak dawnych Słowian, jeśli brakuje dowodów.

Propozycja książkowa

"Świat Słowian. Kultura, przyroda, duchowość"

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie moją pracę i rozwój bloga, a cena dla Was i tak pozostaje bez zmian.

Sprawdź książkę

Dlaczego pentagram tak mocno kojarzy się dziś z diabłem?

Złożyło się na to kilka rzeczy. Najpierw XIX-wieczny okultyzm z podziałem na pentagram wzniesiony i odwrócony. Potem zorganizowany satanizm XX wieku i przyjęcie Sigilu Baphometa przez Kościół Szatana. Wreszcie popkultura: horrory, gry, komiksy i teledyski, w których pentagram pojawiał się przy przywoływaniu demonów, bo był prosty i łatwo rozpoznawalny.

Sporo zrobiła też panika satanistyczna, która w Stanach Zjednoczonych przybrała szczególną skalę w latach 80. i 90. Muzykę metalową, gry fabularne i subkultury młodzieżowe przedstawiano jako narzędzia tajnych sekt. Wiele sensacyjnych oskarżeń nigdy się nie potwierdziło. W efekcie dla dużej części społeczeństwa pentagram przestał być wieloznacznym znakiem historycznym i stał się wizualnym skrótem oznaczającym „diabła" – nawet użyty w zupełnie innym celu.

Czy kierunek pentagramu zawsze zmienia jego znaczenie?

Nie. W części współczesnych systemów ezoterycznych pentagram wierzchołkiem do góry oznacza ducha panującego nad czterema żywiołami, a odwrócony – materię górującą nad duchem. W satanizmie odwrócona gwiazda bywa znakiem buntu wobec chrześcijaństwa i symbolem cielesności.

Tej zasady nie da się jednak stosować mechanicznie do wszystkich zabytków. Średniowieczny kamieniarz nie znał systemu wymyślonego wieki później przez francuskich okultystów. Odwrócenie ornamentu mogło wynikać wyłącznie z układu dekoracji. Sens kierunku zależy od tradycji i czasu powstania znaku.

Pentagram jako symbol przejęty przez wiele tradycji

Pentagram nie należy do jednej religii ani jednego systemu. Przez tysiące lat korzystali z niego przedstawiciele bardzo różnych kultur. Nie znaczy to, że znaczenia można dowolnie mieszać. Pentagram pitagorejczyka to nie to samo co pentakl współczesnej wiccanki, chrześcijański znak pięciu ran Chrystusa czy Sigil Baphometa satanisty. Forma trwa podobna. Sens nadają jej ludzie, którzy się nią posługują — i epoka, w której to robią.

Źródła

• Aleksander Gieysztor, Mitologia Słowian (nowe wydanie z posłowiem L.P. Słupeckiego).
• „Pan Gawen i Zielony Rycerz", anonimowy poemat angielski, XIV w.
• Katechizm Kościoła katolickiego (dział o wróżbiarstwie i magii).