Pliska. Kamienny napis sprzed dwunastu wieków i pochówki, których nikt się nie spodziewał
W Plisce, pierwszej stolicy państwa bułgarskiego, archeolodzy natrafili na fragment kamiennej inskrypcji z pogańskiego okresu chanatu — pierwszy taki zabytek na tym stanowisku od ponad dwudziestu lat. Obok napisu odsłonięto też ślady obrzędów pogrzebowych odbiegających od znanych praktyk.
Wykopaliska w Plisce trwają od 1899 roku. Fiodor Uspienski i Karel Škorpil rozpoczęli je jeszcze za czasów, gdy stanowisko było głównie zarysem wałów na równinie w dzisiejszej obłasti Szumen. Od tamtej pory przekopano tu 23 kilometry kwadratowe: mury, pałac tronowy, świątynię pogańską, cysternę, łaźnie, wielką bazylikę. Protobułgarskich inskrypcji kamiennych znaleziono przez ten czas niewiele. Tegoroczny sezon dorzucił kolejną — pierwszą od ponad dwóch dekad.
Znalezisko opisał zespół pod kierunkiem Petara Parwanowa. Fragment napisu wyszedł nie z reprezentacyjnej części miasta, lecz z zasypiska tak zwanych tajnych przejść — podziemnych korytarzy, które łączyły pałac władcy z kluczowymi punktami Miasta Wewnętrznego i murem obronnym. Parwanow ustalił, że przejście zawaliło się co najmniej dwukrotnie, było naprawiane, a na końcu celowo zasypano je gruzem z rozebranych wcześniejszych budowli. Kamień z napisem trafił tam właśnie jako materiał wtórny.
Co da się odczytać, a czego nie
Datowanie wskazuje na pierwszą połowę IX wieku — okres rządów chanów Kruma lub Omurtaga, jeszcze przed chrztem Bułgarii w 864 roku. To czas, z którego pochodzi też najsłynniejszy protobułgarski napis, inskrypcja z Czatałaru z 822 roku, gdzie Pliska pojawia się po raz pierwszy w źródłach pisanych.
Na kamieniu odczytano rdzeń bułgarskiego etnonimu, zapisany jako „Ugar". Brakuje jednak sufiksu, więc — jak podaje zespół — nie sposób rozstrzygnąć, czy napis odnosi się do państwa, czy do samego ludu. To niuans, który warto zostawić w tym miejscu bez domykania: różnica między nazwą kraju a nazwą wspólnoty ma dla wczesnego średniowiecza wagę większą, niż mogłoby się wydawać, a źródło jej po prostu nie przesądza.
Oficjalne inskrypcje tego typu zwykle notowały konkretne wydarzenia i sprawy arystokracji. Gdyby udało się odczytać więcej, mógłby to być zapis polityczny, a nie religijny. Na razie mamy fragment.
Pochówki poza schematem
Drugie odkrycie sezonu wzbudza w bułgarskim środowisku naukowym większe poruszenie niż sam napis. Zespół natrafił na obrzędy pogrzebowe, które nie mieszczą się ani w standardzie chrześcijańskim, ani w znanych praktykach pogańskich. Komunikat mówi o „nietypowym traktowaniu zmarłych" z okresu przejściowego bułgarskiego średniowiecza — a więc z momentu, gdy stary porządek wierzeń ustępował, ale jeszcze nie ustąpił.
To sformułowanie ostrożne i takie zostawiam. Źródło nie precyzuje, na czym konkretnie owa nietypowość polegała, a przy tego rodzaju znaleziskach różnica między tym, co wykopano, a tym, co się z tego wyczytuje, bywa całą stawką. Pełniejszy obraz przyniosą dopiero publikacje zespołu.
Kontekst: skąd pieniądze i dlaczego akurat teraz
Badania prowadzi się na terenie Narodowego Rezerwatu Historyczno-Archeologicznego „Pliska". Tegoroczny sezon dostał celowe finansowanie: bułgarska Rada Ministrów przeznaczyła 921 tysięcy euro na siedem kluczowych stanowisk w kraju. Pliska była jednym z nich.
Warto tu jedno zastrzeżenie, bo Pliska bywa u nas wrzucana do jednego worka ze „słowiańszczyzną". Naddunajscy Bułgarzy Asparucha byli ludem turkijskim, a ich język należał do grupy r/l starotureckiej — osobnej gałęzi, słabo poświadczonej, dla której protobułgarski jest prawdopodobnie jedynym przedstawicielem. Słowiański żywioł wtapiał się w to państwo stopniowo. Napis z Pliski to zatem świadectwo styku, a nie czysto słowiański zabytek — i właśnie dlatego jest ciekawy: pokazuje, jak wyglądała warstwa oficjalna, zanim słowiańskie pismo i chrześcijaństwo przemodelowały całą kulturę.
Źródła:
- Fakti.bg, „Sensation in Pliska: Proto-Bulgarian inscription discovered" (Milen Ganew), 9 sierpnia 2026
