Ranking najokrutniejszych bogów świata. Gdzie wstawić bogów Słowian?

Pytanie „który bóg był najokrutniejszy?” pojawia się regularnie. W popkulturze, w internetowych dyskusjach o religii, czasem w polemikach antyreligijnych. Brzmi jak proste zadanie: zebrać czyny, policzyć ofiary, ustawić od najgorszego. Problem w tym, że im poważniej potraktować źródła, tym wyraźniej widać, że taki ranking nie mierzy wyłącznie okrucieństwa bóstw. Mierzy też objętość i charakter tego, co po danej religii zostało.

Spróbujmy mimo to uszeregować bogów w antyrankingu (teoretycznie i subiektywnie). Za kryterium przyjmijmy skalę przemocy, bezbronność ofiar, obecność ofiar z ludzi w kulcie oraz to, jak okrucieństwo zostało opisane w zachowanych przekazach. I z jednym zastrzeżeniem, do którego trzeba wracać niemal przy każdym punkcie: źródła nigdy nie są neutralne. Czasem pisała je sama wspólnota, czasem jej wrogowie, czasem zwycięzcy po zniszczeniu świątyń i dawnych kultów.

Bogowie azteccy: Huitzilopochtli, Tonatiuh, Tlaloc i Tezcatlipoca

Na pierwszym miejscu stawiam bogów azteckich nie dlatego, że mamy jedną wielką opowieść o zagładzie świata, ale dlatego, że przemoc była tu wpisana w sam mechanizm kultu. Huitzilopochtli, bóg wojny i słońca, oraz Tonatiuh, bóg słońca, wiązali się z ofiarami z ludzi i symboliką karmienia sił kosmicznych ludzką krwią oraz sercami. W przypadku Tlaloca, boga deszczu, szczególnie mocny jest motyw ofiar z dzieci.

To jakościowo inny rodzaj grozy niż kara w micie. Tu zabijanie nie było pojedynczym epizodem, ale powracającą praktyką religijną. Trzeba jednak dodać ważne zastrzeżenie: część opisów znamy z relacji kolonialnych, obciążonych interesem zdobywców i misjonarzy. Nie znaczy to, że ofiary z ludzi były wymysłem. Znaczy raczej, że przy liczbach, skali i szczegółach trzeba zachować ostrożność.

Fenicko-punickie tofety, Baal Hammon, Tanit i sporny Moloch

Tuż obok Azteków trzeba umieścić tradycje związane z ofiarami dzieci w świecie fenicko-punickim. Najczęściej w popularnych tekstach pojawia się tu Moloch, ale to akurat wymaga ostrożności. W badaniach trwa spór, czy Molech lub Moloch był rzeczywistym bóstwem, czy raczej określeniem typu ofiary, znanym z formy „mlk” albo „molk”. Dlatego bezpieczniej mówić o fenicko-punickich tofetach, Baalu Hammonie, Tanit oraz problematycznym Molechu/Molochu.

Pozycja jest wysoka, bo mówimy o najbardziej bezbronnych ofiarach. Jednocześnie jest to jeden z najbardziej kłopotliwych punktów całego zestawienia. O Kartaginie i jej kultach często pisali wrogowie. Źródła grecko-rzymskie oraz biblijne miały własne cele polemiczne. Archeologia potwierdza istnienie tofetów i urn ze szczątkami dzieci oraz zwierząt, ale interpretacja tego materiału była i pozostaje przedmiotem sporów.

JHWH, czyli Bóg Biblii

JHWH, Bóg tradycji biblijnej, trafia do ścisłej czołówki pod względem skali przemocy przypisywanej w tekstach. Potop niszczy niemal całą ludzkość. Plagi egipskie uderzają w całe społeczeństwo, a śmierć pierworodnych obejmuje ludzi i zwierzęta. W Księdze Jozuego i Księdze Powtórzonego Prawa pojawia się herem, czyli nakaz całkowitej zagłady określonych ludów. Są też kary zbiorowe liczone w tysiącach lub dziesiątkach tysięcy ofiar.

W tradycji chrześcijańskiej dochodzi jeszcze Nowy Testament: gehenna, ogień wieczny, sąd ostateczny i Apokalipsa z plagami, jeziorem ognia oraz obrazami masowej zagłady. To rozszerza przemoc z historii na eschatologię, czyli na ostateczny los człowieka i świata.

Niżej niż Aztekowie i fenicko-punickie tofety umieszczam JHWH tylko z jednego powodu: ofiara z człowieka nie występuje w Biblii jako regularnie wymagana norma kultowa. Zazwyczaj jest piętnowana, przedstawiana jako praktyka obcych ludów albo pojawia się w narracjach granicznych i problematycznych, jak historia Abrahama i Izaaka czy córki Jeftego. Przemoc Boga Biblii jest więc ogromna, ale ma charakter kary, wojny, sądu i narracji teologicznej, a nie stałego rytuału karmienia bóstwa ludzką krwią.

Jest też drugi problem. JHWH jest bóstwem monoteistycznym. W politeizmie przemoc rozkłada się na wielu bogów: wojny, choroby, śmierć, płodność, świat podziemny i chaos mają własnych patronów. W Biblii wszystko skupia się na jednym Bogu. Dlatego jego pozycja w takim rankingu jest częściowo zawyżona przez sam charakter monoteizmu.

Allah w islamie, czyli surowy sąd bez biblijnego heremu

Osobno trzeba wspomnieć islam. Nie dlatego, że Allah jest „innym bogiem” w takim samym sensie, w jakim Sekhmet, Nergal czy Huitzilopochtli są innymi bogami swoich panteonów. W islamie mówimy o Bogu jedynym, Bogu Abrahama, znanym z osobnej tradycji objawienia. Dla takiego rankingu oznacza to nie tyle nowe bóstwo, ile kolejny wielki korpus tekstów o tym, jak Bóg karze, sądzi i ustanawia prawo.

Allah wypada wysoko przede wszystkim przez dwa elementy. Pierwszy to bardzo rozbudowany obraz piekła: ogień, wrzątek, męka ciała, niemożność śmierci i wieczna kara dla potępionych. Drugi to surowość prawa objawionego, w którym pojawiają się kary cielesne i śmierć za najcięższe występki przeciw wspólnocie oraz porządkowi religijnemu.

Jednocześnie islam różni się od Biblii hebrajskiej. W Koranie nie ma tak rozwiniętego odpowiednika heremu, czyli nakazu całkowitego wyniszczenia całych ludów wraz z kobietami, dziećmi i zwierzętami. Są wersety wojenne, są wezwania do walki, są surowe kary, ale nie ma tej samej narracji o zdobywaniu ziemi przez serię świętych wojen eksterminacyjnych. Dlatego Allaha umieściłem blisko JHWH w kategorii sądu, piekła i prawa, ale niekoniecznie wyżej w kategorii opisanej przemocy historycznej.

To dobry przykład, jak ważne są kryteria. Jeśli mierzymy „okrucieństwo” obrazami kary wiecznej, islam trafia do ścisłej czołówki. Jeśli mierzymy je mitami o zagładzie całych ludów albo ludzkimi ofiarami w kulcie, wypada niżej niż JHWH, bogowie azteccy czy tradycje fenicko-punickie. W islamie groza Boga jest przede wszystkim grozą sądu, posłuszeństwa i ostatecznej odpłaty.

Sekhmet, egipska bogini wojny, zarazy i boskiej furii

Sekhmet wypada bardzo wysoko, bo zachował się mit o niemal całkowitym wytępieniu ludzkości. Ra wysyła ją przeciw ludziom, a bogini w lwiej postaci wpada w niszczycielski szał. Przemoc zostaje powstrzymana dopiero podstępem, gdy Sekhmet upija się piwem zabarwionym na kolor krwi.

To jeden z najczystszych przykładów boskiej furii w mitologii. Z drugiej strony Sekhmet nie jest wyłącznie boginią rzezi. Łączono ją również z uzdrawianiem i ochroną przed chorobami. Jej groza jest więc realna w micie, ale nie sprowadza całego kultu do okrucieństwa.

Nergal, mezopotamski bóg wojny, zarazy i świata podziemnego

Nergal należy do bogów, których funkcja sama w sobie budzi grozę. Jest związany z wojną, zarazą, śmiercią, spaleniem i światem podziemnym. To bóstwo wyspecjalizowane w przemocy i kresie życia.

Ale właśnie ta specjalizacja pokazuje różnicę wobec JHWH. W politeizmie okrucieństwo bywa rozdzielone. Nergal odpowiada za swój obszar, a nie za całość porządku moralnego, stworzenia, prawa, kary i końca świata. Jest groźny, ale nie totalny.

Kali, czyli przypadek, w którym łatwo pomylić grozę z okrucieństwem

Kali ma jedną z najbardziej drastycznych ikonografii w dziejach religii. Krew, śmierć, odcięte głowy, pole bitwy, taniec na ciele Śiwy. Łatwo wstawić ją wysoko do rankingu i uznać za boginię okrucieństwa. To byłoby jednak zbyt proste.

W micie o Raktabiji Kali pije krew demona, ponieważ z każdej kropli spadającej na ziemię rodziłby się kolejny przeciwnik. Jej przemoc jest więc skierowana przeciw siłom demonicznym. W tradycji śakta Kali bywa matką, wyzwolicielką i obrazem niszczącej, ale także oczyszczającej mocy czasu. Owszem, istnieją historyczne i lokalne wątki ofiarne, ale sprowadzenie Kali do „okrutnej bogini krwi” byłoby raczej błędem zachodniego spojrzenia niż rzetelną oceną źródeł.

Zeus i Ares, czyli grecka przemoc dobrze widoczna w literaturze

Zeus ma na koncie liczne akty przemocy, kary i nadużycia władzy. W mitach pojawia się potop Deukaliona, wieczna kara Prometeusza, niszczenie rodów, gwałty i brutalne interwencje w życie śmiertelników. Ares z kolei jest personifikacją krwawej wojny, szału bitewnego i rzezi.

Mimo to Grecy trafiają raczej do środka niż na szczyt zestawienia. Ich mity są pełne przemocy, ale często jest to przemoc punktowa, dynastyczna albo erotyczno-polityczna, nie systemowa eksterminacja całych społeczeństw. Wysoka widoczność greckiego okrucieństwa wynika także z prostego faktu: zachowało się bardzo dużo literatury. Gdybyśmy mieli równie obszerną literaturę słowiańską, obraz naszych dawnych bogów też mógłby wyglądać zupełnie inaczej.

Morrígan, Set i bogowie pogranicza śmierci

Niżej umieściłbym bóstwa groźne przez funkcję, a nie przez katalog masowych zbrodni. Celtycka Morrígan wiąże się z wojną, przeznaczeniem i zapowiedzią rzezi. Egipski Set jest bogiem chaosu, pustyni, przemocy i zabójcą Ozyrysa. To postacie mroczne, niebezpieczne, graniczne.

Ich obecność w rankingu pokazuje jednak kolejne ograniczenie. Bóg śmierci, wojny albo chaosu nie musi być automatycznie „okrutniejszy” od boga prawa, płodności albo słońca. Czasem tylko zarządza obszarem, który człowiek uznaje za przerażający.

A gdzie w tym wszystkim bogowie Słowian?

Bogowie słowiańscy właściwie wypadają z takiego rankingu. Nie dlatego, że byli łagodniejsi, piękniejsi albo bardziej „naturalni”. Po prostu nie zachowała się żadna rodzima słowiańska narracja mityczna, w której Perun, Weles, Świętowit, Mokosz czy inne bóstwo robi coś porównywalnego z czynami Zeusa, JHWH, Sekhmet albo Huitzilopochtliego.

Nie mamy słowiańskiego odpowiednika „Iliady”, „Teogonii”, „Eddy” ani mezopotamskich eposów zapisanych na tabliczkach. Nie znamy opowieści, w której Perun zabija potwora w pełnej wersji mitu. Nie znamy historii Welesa opowiedzianej przez samych wyznawców. Nie mamy słowiańskiej księgi stworzenia, końca świata ani boskich genealogii w pierwotnej formie.

To, czym dysponujemy, to wzmianki z zewnątrz: u Thietmara, Helmolda z Bozowa, Saxa Grammaticusa, w latopisach ruskich i kilku późniejszych zapisach. Pisali je autorzy chrześcijańscy, najczęściej z perspektywy misji, ekspansji politycznej albo zwycięstwa nad pogańskim kultem.

Czy u Słowian były ślady przemocy kultowej?

Tak, ale są fragmentaryczne. Saxo Grammaticus opisuje wielką świątynię Świętowita w Arkonie, wróżby, konia świątynnego, bogactwo sanktuarium i ofiary. Helmold wspomina o ofiarach składanych bogom Słowian połabskich, w tym o ofiarach z chrześcijan. W źródłach pojawiają się więc ślady przemocy rytualnej, szczególnie w świecie zachodniosłowiańskim i połabskim.

Problem polega na tym, że z tych wzmianek nie da się zbudować charakteru bóstwa w takim sensie, w jakim możemy mówić o Sekhmet, Kali, Zeusie czy JHWH. Świętowit nie ma zachowanego mitu o zagładzie ludzi. Perun nie ma zachowanej słowiańskiej opowieści, w której sam dokonuje rzezi. Weles nie przemawia do nas z żadnego rodzimego tekstu. Mamy imiona, funkcje, świątynie, rytuały, ślady archeologiczne i porównania. Nie mamy żywej mitologii zapisanej przez samych Słowian.

Czarnobóg i pułapka późnych wyobrażeń

Najłatwiej byłoby wstawić na listę Czarnoboga. Nazwa brzmi efektownie, pasuje do rankingów i od razu budzi skojarzenie z panem zła. Tyle że to jeden z najbardziej problematycznych przykładów. Helmold rzeczywiście wspomina o złym bogu, którego nazywa Zcerneboch, ale późniejsza wyobraźnia zrobiła z tego znacznie więcej, niż pozwalają źródła.

Rozbudowany dualizm dobrego i złego boga, Czarnobóg jako słowiański szatan, krwawe rytuały ciemności i cały gotowy panteon mroku to najczęściej konstrukcje późniejsze: romantyczne, ezoteryczne, neopogańskie albo popkulturowe.

Aleksander Brückner bardzo ostro czyścił mitologię słowiańską z takich późnych naleciałości. Aleksander Gieysztor próbował ją rekonstruować odważniej, metodą porównawczą, ale również poruszał się w świecie hipotez, a nie pełnych opisów czynów bogów.

Między Brücknerem a Gieysztorem mieści się właściwie cały problem. Jedna postawa mówi: nie dopowiadajmy tego, czego nie ma w źródłach. Druga odpowiada: da się ostrożnie odtwarzać struktury mitu przez porównania. Obie są potrzebne, jeśli nie chcemy zamienić dawnej religii Słowian w literacką fantazję.

Co właściwie mierzy taki ranking?

Ranking okrutnych bogów mierzy nie tylko okrucieństwo. Mierzy ilość źródeł, ich charakter, stan zachowania, intencje autorów i typ religii.

JHWH trafia do czołówki, bo Biblia jest wielkim, spójnym korpusem, w którym przemoc jednego Boga obejmuje stworzenie, historię, prawo, wojnę, karę i koniec świata. Bogowie azteccy są wysoko, bo ich kult rzeczywiście wiązał się z ofiarami z ludzi, choć część opisów znamy przez filtr kolonialny. Fenicko-punickie tofety są przerażające, ale interpretacyjnie trudne. Grecy są dobrze widoczni dzięki bogactwu literatury. Egipt i Mezopotamia zachowały mity, hymny, inskrypcje i obrazy.

A Słowianie? Słowianie milczą. Albo raczej: ich własny głos nie przetrwał. Dlatego nieobecność słowiańskich bogów w takim rankingu nie mówi, że byli łagodni. Mówi tylko, że nie mamy tekstów, które pozwoliłyby ich uczciwie porównać z bogami kultur lepiej opisanych.

I to jest chyba najważniejsze zdanie: tam, gdzie kończą się źródła, zaczyna się pokusa dopowiadania. W przypadku dawnych Słowian ta pokusa jest szczególnie silna, bo chcielibyśmy mieć pełną mitologię, wielkie opowieści, własnych bogów czynu, dramatu i katastrofy. Ale uczciwie można powiedzieć mniej. Bogowie Słowian byli zapewne groźni, wojowniczy, związani z ofiarą, losem, urodzajem, śmiercią i wspólnotą. Nie wiemy jednak, czy byli „okrutni” w sensie, w jakim okrutny bywa JHWH w Biblii, Sekhmet w micie o zagładzie ludzkości albo Huitzilopochtli w kulcie ofiar z ludzi.

Propozycja książkowa

"Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa"

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie moją pracę i rozwój bloga, a cena dla Was i tak pozostaje bez zmian.

Sprawdź książkę

Ranking okrutnych bogów kończy się więc nie odpowiedzią, lecz ostrzeżeniem. Nie porównujemy samych bogów. Porównujemy opowieści, rytuały, inskrypcje, polemiki i ruiny. A tam, gdzie źródła są najuboższe, najłatwiej stworzyć najbardziej efektowną bajkę.

Źródła i dalsza lektura:

• Aleksander Brückner, „Mitologia słowiańska i polska”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
• Aleksander Gieysztor, „Mitologia Słowian”, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
• Saxo Grammaticus, „Gesta Danorum”, księga XIV, fragmenty dotyczące Arkony i kultu Świętowita.
• Helmold z Bozowa, „Kronika Słowian”.
• Thietmar z Merseburga, „Kronika Thietmara”.
• Leszek Paweł Słupecki, „Slavonic Pagan Sanctuaries”, Institute of Archaeology and Ethnology, Polish Academy of Sciences.
• Biblia, zwłaszcza: Rdz 6–8, Wj 7–12, Pwt 7 i 20, Joz 6–11, 1 Sm 15, Mt 25, Ap 6–20.