Strzybóg. Bóg wiatru, którego znamy głównie z imienia

Ten tekst należy do przewodnika: Bogowie słowiańscy.

Ze Strzybogiem jest ten sam problem, co z większością bóstw dawnych Słowian: im popularniejsza postać w internecie, tym skromniejszy materiał źródłowy. Współczesne opisy chętnie dają mu atrybuty, rodzinę, święta i wygląd. Średniowieczne teksty są dużo bardziej oszczędne. Przekazują przede wszystkim imię.

W polskiej tradycji przyjęła się forma Strzybóg, ale w źródłach staroruskich spotykamy Striboga. To jedno z bóstw wymienionych w związku z Rusią Kijowską, dlatego precyzyjniej mówić o nim jako o postaci z kręgu wschodniosłowiańskiego niż jako o pewnym, ogólnosłowiańskim bogu czczonym wszędzie od Łaby po Dniepr.

Lista z Kijowa

Pierwsza i najważniejsza wzmianka pochodzi z „Powieści minionych lat”. Pod rokiem 980 kronikarz opisuje, jak książę Włodzimierz postawił w Kijowie posągi bóstw: Peruna ze srebrną głową i złotym wąsem, a obok niego Chorsa, Dażboga, Striboga, Simargła i Mokosz.

Propozycja książkowa

"Mitologia słowiańska i polska"

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie moją pracę i rozwój bloga, a cena dla Was i tak pozostaje bez zmian.

Sprawdź książkę

To zapis wyjątkowy, bo dotyczy oficjalnego, książęcego kultu, a nie późnego folkloru. Włodzimierz nie ustawia przypadkowych duchów z ludowej wyobraźni, tylko tworzy panteon mający znaczenie polityczne i religijne. Problem w tym, że kronikarz przy Stribogu nie dopisał ani słowa wyjaśnienia. Wymienia imię i idzie dalej.

Nie wiemy więc z tej wzmianki, czy Strzybóg był bogiem wiatru, nieba, burzy, dostatku, losu czy porządku. Wiemy tylko, że znalazł się wśród bóstw uznanych za ważne w kijowskim projekcie religijnym Włodzimierza.

Wiatry, czyli „wnuki Strzyboga”

Druga słynna wzmianka pochodzi ze „Słowa o wyprawie Igora”. To właśnie tam pojawia się formuła o wiatrach, „Stribożych wnukach”, które wieją od morza strzałami na pułki Igora. Cała popularna etykieta „słowiański bóg wiatru” wisi w dużej mierze na tym jednym obrazie poetyckim.

Stanisław Urbańczyk pisał w „Dawnych Słowianach”, że ten fragment pozwala widzieć w Stribogu ruskiego odpowiednika Eola, czyli pana wiatrów. Nie znaczy to jednak, że sprawa jest całkowicie zamknięta. Aleksander Brückner próbował czytać „wnuków Strzyboga” inaczej: nie jako wiatry, lecz jako Rusinów, podobnie jak w tym samym poemacie ruscy książęta bywają wiązani z Dażbogiem. Urbańczyk zaznaczał, że ten pomysł Brücknera nie zdobył większego uznania, ale sama dyskusja pokazuje, jak niewiele tu mamy twardego gruntu.

W praktyce można więc pisać, że Strzybóg był najpewniej bóstwem związanym z wiatrem. Trzeba tylko pamiętać, że „bóg wiatru” to skrót interpretacyjny, a nie cytat ze średniowiecznego źródła.

Nie tylko wiatr, ale wicher i burza

Rolandas Kregždys w studium „Eastern Slavic Gods of Kiev Russia: Stribog” przesuwa akcent z łagodnie rozumianego wiatru na gwałtowny żywioł powietrzny: wicher, wir, burzę, ruch powietrza niosący siłę i zniszczenie. To ciekawsze niż obraz spokojnego starca z workiem wiatrów.

Propozycja książkowa

"Mitologia Słowian"

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie moją pracę i rozwój bloga, a cena dla Was i tak pozostaje bez zmian.

Sprawdź książkę

W takim ujęciu Strzybóg znajdowałby się blisko domeny Peruna, boga burzy, pioruna i wojennej potęgi. Kregždys dopuszcza nawet, że Stribog mógł być pierwotnie epitetem bóstwa najwyższego, być może właśnie Peruna, a dopiero z czasem został potraktowany jako osobna postać. To hipoteza, nie pewnik, ale dobrze pokazuje, że dawnych bóstw nie zawsze da się poukładać w proste rubryki: ten od piorunów, ten od wiatru, ten od bydła.

Religia żywa bywa bardziej płynna niż szkolna tabela.

Kaznodzieje przeciw dawnym bogom

Trzeci krąg świadectw to staroruska literatura kaznodziejska wymierzona przeciw dawnym wierzeniom. W tekście znanym jako „Słowo Jana Złotoustego” pojawiają się Stribog, Dażbóg i Perepłut. Dla badacza to cenne, bo potwierdza funkcjonowanie imienia poza samym katalogiem Włodzimierza i poza „Słowem o wyprawie Igora”.

Trzeba jednak czytać takie źródła z ostrożnością. Chrześcijański autor nie opisuje dawnej religii jak etnograf. On ją zwalcza. Interesuje go potępienie praktyk, nie wyjaśnienie, kim dokładnie był Strzybóg i jak wyglądał jego kult. To źródło ważne, ale polemiczne.

Imię, które prowadzi w kilka stron

Największe zamieszanie zaczyna się przy etymologii. Imię Striboga próbowano wyjaśniać na wiele sposobów i każda propozycja ciągnie interpretację w inną stronę.

Roman Jakobson łączył pierwszy człon imienia z prasłowiańskim rdzeniem oznaczającym rozpościeranie, rozsiewanie, rozdzielanie. W takim ujęciu Stribog byłby kimś, kto rozdziela dobra albo rozpościera swoją moc. Łatwo wtedy zestawić go z Dażbogiem, „dającym bogiem”, i zobaczyć w obu imionach pewną parę pojęciową: dawanie i rozdzielanie.

Propozycja książkowa

"Wierzenia dawnych Słowian. Od mitu do obrzędu"

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie moją pracę i rozwój bloga, a cena dla Was i tak pozostaje bez zmian.

Sprawdź książkę

Z kolei E. Berneker proponował wyjaśnienie od czasownika związanego z porządkowaniem, przygotowywaniem, „strojeniem” w dawnym sensie tego słowa. Urbańczyk uważał tę propozycję za szczególnie trafną. Strzybóg byłby wtedy „panem dobra” albo „dawcą dobra”, a niekoniecznie bogiem wiatru w ścisłym znaczeniu. To ważny trop, bo pokazuje, że sama etymologia nie musi prowadzić do żywiołu powietrza.

Była też hipoteza Marka Veya, według której rdzeń stri- miałby sięgać praindoeuropejskiego określenia ojca. W takim odczytaniu Stribog byłby „bogiem-ojcem”, być może bóstwem nieba. Ten trop dobrze pasował do porównań indoeuropejskich i do prób układania słowiańskich bogów według modelu trzech funkcji Georges’a Dumézila.

Władimir Toporow właśnie w takim duchu analizował staroruskie teonimy: Striboga wiązał z funkcją pierwszą, suwerenną i sakralną, Peruna z funkcją wojenną, a Welesa z funkcją gospodarczą i produkcyjną. To interesujący model, ale trzeba pamiętać o jednym: Weles nie pojawia się w kijowskim katalogu bóstw z 980 roku. Porządek Toporowa jest więc rekonstrukcją porównawczą, a nie prostym odtworzeniem listy z kroniki.

Sam Toporow w różnych miejscach odnosił się do wcześniejszych propozycji etymologicznych, w tym do Jakobsona i Veya. Nie warto więc sprowadzać całej sprawy do jednego zdania: „Toporow popierał tę albo tamtą etymologię”. Widać raczej, że imię Striboga krążyło w literaturze między kilkoma dużymi pomysłami: bogiem rozdzielającym, bogiem-ojcem, panem dobra i bóstwem powietrzno-burzowym.

A Brückner? Jak zwykle poszedł własną drogą. Wywodził imię od ukraińskiego strybaty, czyli skakać. Jego Strzybóg byłby więc kimś związanym ze skokiem, ruchem, może obrzędem. Późniejsi badacze podchodzili do tej propozycji chłodno, ale warto ją znać, bo pokazuje skalę rozbieżności.

Hipoteza irańska

Osobny nurt to interpretacje irańskie. Max Vasmer łączył Striboga z irańskim materiałem językowym, a Václav Blažek rozwinął tę linię, zestawiając imię z formą oznaczającą „pięknego”, „czcigodnego” albo „świetlistego boga”. Blažek porównywał Strzyboga także z wedyjskimi Marutami, bóstwami burzy i wiatru, które w tradycji indyjskiej pojawiają się z bronią i gwałtownym żywiołem.

To porównanie brzmi atrakcyjnie, bo w „Słowie o wyprawie Igora” wiatry niosą strzały. Zestawienie wichru, burzy, strzał i bóstw powietrznych samo się narzuca. Problem w tym, że atrakcyjność porównania nie wystarcza do rozstrzygnięcia sprawy.

Propozycja książkowa

"Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa"

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie moją pracę i rozwój bloga, a cena dla Was i tak pozostaje bez zmian.

Sprawdź książkę

Michał Łuczyński w „Bogach dawnych Słowian. Studium onomastycznym” studzi entuzjazm wobec zbyt łatwego uznawania takich imion za iranizmy. Pokazuje, że teonimy dawniej tłumaczone wpływami irańskimi, w tym Stribog i Dażbóg, da się objaśniać na gruncie słowiańskim. Nie zamyka to całej dyskusji, ale przesuwa ciężar dowodu. Zapożyczenie irańskie nie jest już oczywistym wyjaśnieniem, tylko jedną z hipotez.

Strzybóg w terenie

Najmocniejsze źródła prowadzą nas na Ruś Kijowską. To tam Strzybóg pojawia się w katalogu Włodzimierza i w staroruskiej tradycji literackiej. Nie znaczy to jednak, że badacze nigdy nie szukali śladów szerzej.

W literaturze przywoływano nazwy miejscowe i wodne łączone ze Stribogiem lub Strzybogiem. Wymienia się m.in. ukraińskie hydronimy, polską wieś Strzyboga pod Skierniewicami oraz strumień Striboc, wzmiankowany w XIII wieku w okolicach Tczewa. To ciekawe poszlaki onomastyczne, zwłaszcza dla polskiego czytelnika, ale nie dowody kultu.

Nazwa podobna do imienia boga nie wystarcza, by postawić tam świątynię w wyobraźni. Może być śladem dawnego kultu, może być późniejszą nazwą osobową, może mieć jeszcze inne pochodzenie. Uczciwie trzeba zostawić ją w kategorii: interesujące, ale nie rozstrzygające.

Czego o Strzybogu nie wiemy

Nie znamy wyglądu jego posągu. Nie wiemy, czy miał własne święta. Nie znamy kapłanów, ofiar, modlitw ani mitów opowiadających o jego czynach. Nie mamy opisu, w którym średniowieczny autor napisałby: „Stribog jest bogiem wiatru”. Mamy katalog imion, poetycki obraz wiatrów jako jego wnuków i późniejsze polemiczne wzmianki chrześcijańskie.

Dlatego brodaty starzec z rogiem, skrzydłami, workiem wiatrów albo rozwianym płaszczem to nie rekonstrukcja, tylko symboliczna wyobraźnia. Jako ilustracja — proszę bardzo. Jako fakt historyczny — nie.

Ale może właśnie przez tę nieuchwytność Strzybóg jest ciekawy. Nie jest gotową postacią z podręcznika mitologii greckiej, z genealogią i zestawem atrybutów. Jest cieniem po dawnym bóstwie, którego imię przetrwało w kilku zdaniach, a sens od ponad stu lat próbują wydobyć historycy religii, językoznawcy i slawiści.

W popularnym skrócie Strzybóg pozostanie pewnie słowiańskim bogiem wiatru. W wersji ostrożniejszej był bóstwem wschodniosłowiańskim, związanym prawdopodobnie z wiatrem, wichrem albo gwałtownym żywiołem powietrznym. A w wersji najuczciwszej: jednym z najbardziej zagadkowych imion panteonu Włodzimierza.

Źródła i literatura

• „Powieść minionych lat”, tłum. i oprac. Franciszek Sielicki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
• „Słowo o wyprawie Igora”
• Aleksander Brückner, „Mitologia słowiańska”
• Stanisław Urbańczyk, „Dawni Słowianie. Wiara i kult”, Wrocław 1991
• Aleksander Gieysztor, „Mitologia Słowian”, Warszawa 2006
• Michał Łuczyński, „Bogowie dawnych Słowian. Studium onomastyczne”, Kielce 2020.