„Zagadkowe kurhany. Początki Słowian na Górnym Śląsku" — wystawa w Zamku Piastowskim w Gliwicach

Muzeum w Gliwicach otworzyło ekspozycję, która powinna zainteresować każdego, kogo ciągnie do tematu wczesnych Słowian. „Zagadkowe kurhany. Początki Słowian na Górnym Śląsku" to wystawa czasowa w Zamku Piastowskim, dostępna od 12 marca do 21 czerwca 2026 roku. Kuratorką jest Monika Michnik, kierowniczka Działu Archeologii Muzeum w Gliwicach.

Jedenaście kopców pod Świbiem

Bezpośrednim impulsem do przygotowania wystawy były badania wykopaliskowe jedenastu kopców w lasach w okolicy Świbia. Jak podaje Muzeum w Gliwicach, stanowisko rozpoznano dzięki analizie danych z lotniczego skanowania laserowego (LIDAR), którą wykonał Mirosław Furmanek. Badania sondażowe — w 2021 i 2025 roku — prowadzili gliwiccy archeolodzy wraz z Radosławem Zdaniewiczem.

I tu zaczyna się zagadka. W kopcach nie odnaleziono ani szczątków kostnych, ani wyposażenia grobowego — pojawia się więc pytanie, czy kości uległy rozkładowi w kwaśnym podłożu, czy też nasypy miały charakter symboliczny. Wstępne datowanie radiowęglowe wskazuje na początek VI wieku. Jeśli wynik się potwierdzi, Świbie stanie się jednym z najstarszych stanowisk wczesnosłowiańskich w regionie — dotąd przyjmowano, że Słowianie pojawili się na Górnym Śląsku dopiero pod koniec VI lub na początku VII wieku - informuje muzeum.

Od ciałopalenia do kurhanu

Wystawa to nie tylko Świbie. Według informacji organizatora ekspozycja prowadzi widza przez kluczowe aspekty życia dawnych wspólnot słowiańskich: organizację osadnictwa, struktury obronne i sferę wierzeń. Pojawiają się monumentalne grodziska — w Lubomi i Kamieńcu — które od VIII–IX wieku odgrywały istotną rolę polityczną i świadczą o kontaktach z państwem wielkomorawskim. Zabytki pochodzą ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Muzeum Śląskiego w Katowicach, Muzeum w Wodzisławiu Śląskim oraz gospodarza.

Sam motyw kurhanu zasługuje na osobne potraktowanie. Jak relacjonuje portal 24gliwice.pl słowa kuratorki, najstarszą formą słowiańskiego obrządku pogrzebowego była kremacja — zmarłych palono na stosie, a szczątki składano w naczyniach na tzw. cmentarzyskach płaskich, znanych m.in. z Siemoni. Na przełomie VI i VII wieku obrządek miał się zmienić: pojawiają się kurhany — ziemne lub kamienne nasypy znane choćby z Izbicka, Rozumic czy właśnie Świbia. Prochy zmarłych składano w naczyniach najprawdopodobniej umieszczanych na szczytach kopców, co dziś znacznie utrudnia ich odnalezienie.

Osobny problem to tzw. obrządek „bezpochówkowy" — formy pogrzebu, które nie pozostawiły archeologicznie czytelnych śladów. To jedna z hipotez tłumaczących, dlaczego cmentarzysk wczesnosłowiańskich znamy tak niewiele.

Religia bez świątyń

Co dla mnie osobiście najciekawsze: wystawa nie próbuje udawać, że wiemy więcej, niż wiemy. Sferę wierzeń dawnych Słowian sygnalizuje, ale uczciwie zaznacza, że większość naszej wiedzy pochodzi z późnych źródeł chrześcijańskich, a archeologia dostarcza śladów nielicznych i niejednoznacznych. Jak zauważa kuratorka cytowana przez 24gliwice.pl, do dziś nie odkryto na tych terenach żadnej budowli, którą można by jednoznacznie uznać za pogańską świątynię, a figurki czy posągi bóstw należą do rzadkości.

Brückner powiedziałby, że to zachęta do ostrożności w rekonstrukcjach. Gieysztor dodałby, że milczenie źródeł też jest informacją — zwłaszcza w połączeniu z analizą porównawczą szerszego, słowiańskiego kontekstu.

Towarzyszący wykład — już 7 maja

Wystawie towarzyszą wykłady. Najbliższy — „Słowiańskie cmentarzysko w Świbiu" w wykonaniu samej kuratorki — odbędzie się 7 maja w Zamku Piastowskim - informuje portal 24gliwice.pl. Punktem wyjścia będą wyniki badań w Świbiu, ale spotkanie ma sięgnąć szerzej: konstrukcja kopców, problemy interpretacyjne i wspomniana „bezpochówkowość".

Praktycznie

• Termin: 12 marca – 21 czerwca 2026
• Miejsce: Zamek Piastowski, ul. Pod Murami 2, Gliwice
• Kuratorka: Monika Michnik
• Organizator: Muzeum w Gliwicach

Dla każdego, kto trzyma rękę na pulsie archeologii wczesnosłowiańskiej i nie boi się pytań, na które jeszcze nie ma jednoznacznych odpowiedzi — pozycja obowiązkowa. A jeśli wyniki ze Świbia się potwierdzą, mapę najwcześniejszej obecności Słowian w Polsce trzeba będzie korygować.

Szeroki wybór książek o Słowianach

Sprawdź ceny