Jawia, Nawia i Prawia. Co pochodzi ze źródeł, a co dopisano współcześnie?

Internetowa wersja tej opowieści jest prosta. Jawia ma być światem ludzi, Nawia krainą umarłych, Prawia sferą bogów. Dawne teksty nie przekazują takiego systemu.

W średniowiecznych świadectwach znajdujemy słowo związane z nawią i opis kosmosu obejmującego niebo, ziemię oraz podziemie. „Jawia” jako nazwa świata ludzi nie występuje w zachowanym korpusie źródeł do religii Słowian. Nie ma tam także „Prawii” rozumianej jako siedziba bogów albo prawo rządzące kosmosem. Połączenie tych nazw przyniosła „Księga Welesa”, tekst uznany przez filologów za mistyfikację z XX wieku.

To nie unieważnia współczesnej religijnej funkcji tych pojęć. Zmienia ich datowanie. Jawia, Nawia i Prawia opisują dzisiejszą słowiańską kosmologię inspirowaną dawnym słownictwem. Nie są udokumentowaną doktryną z IX czy X wieku.

Jawia, Nawia i Prawia w skrócie

Dlaczego źródła nie dają gotowej mapy?

Nie zachował się słowiański tekst religijny sprzed chrystianizacji, który objaśniałby budowę świata. Nie mamy odpowiednika nordyckiej Eddy. Dawne kulty opisywali chrześcijańscy kronikarze, wśród nich autorzy związani z misjami.

Juan Antonio Álvarez-Pedrosa zebrał znane średniowieczne świadectwa w tomie „Sources of Slavic Pre-Christian Religion”. Książka obejmuje teksty od IX do XV wieku, zapisane w siedmiu językach. Ich autorzy patrzyli na praktyki słowiańskie z zewnątrz. Czasem chcieli je potępić. Czasem próbowali wyjaśnić obcy kult chrześcijańskiemu czytelnikowi.

Archeologia dostarcza danych o pochówkach i miejscach kultowych, lecz przedmiot złożony w grobie nie tłumaczy własnego znaczenia. Folklor zapisany po kilkuset latach mógł zachować dawny motyw; mógł też przejąć chrześcijański obraz piekła. Etymologia pokazuje historię słowa, nie całą doktrynę religijną.

Stanisław Bylina rozpoczyna artykuł „Słowiański świat zmarłych u schyłku pogaństwa. Wyobrażenia przestrzenne” od uwagi o szczątkowym charakterze materiału. Poszczególne przekazy pochodzą z innych regionów i stuleci. Złożenie ich w jeden plan zaświatów wymaga decyzji badacza, których nie podjął żaden średniowieczny autor.

Trzy królestwa Trzygłowa

Podział kosmosu na górę, ziemię i podziemie ma średniowieczne poświadczenie. Ebbo, autor jednego z żywotów Ottona z Bambergu, opisał kult Trzygłowa w Szczecinie. Według wyjaśnienia miejscowych kapłanów bóg miał trzy głowy, ponieważ doglądał trzech królestw: nieba, ziemi i podziemia. Zapis powstał w XII wieku.

Łaciński czasownik procuraret użyty przez Ebbona nie daje podstaw do kategorycznego tłumaczenia, że Trzygłów „rządził” tymi królestwami. Mówi o doglądaniu albo sprawowaniu pieczy. Tekst analizuje Luka Trkanjec w studium o chtonicznych aspektach pomorskiego Trzygłowa.

Ebbo nie zna nazw Jawia, Nawia ani Prawia. Jego relacja potwierdza, że w XII-wiecznym Szczecinie trzy głowy bóstwa objaśniano przez odniesienie do warstw kosmosu. Dopisanie do nich współczesnych nazw nie pochodzi z tego źródła.

Nawia: stary wyraz o kilku znaczeniach

Z całego systemu najmocniejsze zaplecze ma Nawia. Bylina omawia prasłowiańską formę *navь oraz jej późniejsze użycia. W ruskich latopisach wyraz mógł wskazywać zmarłego albo przestrzeń zmarłych. Liczba mnoga oznaczała też dusze umarłych lub groźne istoty powracające do żywych. W późnośredniowiecznej czeszczyźnie formy nav i nava nazywały tamten świat, czasem już utożsamiany z chrześcijańskim piekłem.

Najgłośniejszy przykład pochodzi z „Powieści minionych lat”. Pod rokiem 1092 kronikarz opisał epidemię w Połocku. Mieszkańcy mieli słyszeć nocą tętent, a niewidzialni napastnicy ranili ludzi. Mówiono, że „nawie biją połocczan”. W tej scenie nawie oznaczają zmarłych lub groźne istoty związane ze śmiercią, nie nazwę spokojnej krainy przodków.

Nazwanie słowiańskich zaświatów Nawią ma oparcie w dawnym słownictwie. Nie wynika z niego opis podziemnego państwa z granicami i urzędami. Tę precyzję dodały późniejsze rekonstrukcje.

Gdzie umieszczano zmarłych?

Źródła z różnych części Słowiańszczyzny nie wskazują jednej lokalizacji. Bylina omawia obrazy dalekiej krainy, przestrzeni za wodą, podziemia, zielonej łąki oraz wyraju. Motywy przenikały się, a po chrystianizacji otrzymywały nowe objaśnienia.

Woda mogła wyznaczać granicę między żywymi a umarłymi. W innych przekazach ruch prowadził w dół. Późny folklor znał „nieznaną krainę”, do której odchodzi człowiek po śmierci. Nieprecyzyjna lokalizacja nie jest błędem kopisty. Odległość sama wyrażała niedostępność miejsca.

Wyraj lub irij łączono z kierunkiem wędrówki ptaków. Słowo „raj” było znane przed chrystianizacją, lecz nowa religia nadała mu własne znaczenie. Nie ma źródła, które dzieliłoby słowiańskie zaświaty na dolną Nawię i górny Wyraj według jednego powszechnego schematu.

Weles a Nawia

Weles ma związki ze sferą chtoniczną w wielu rekonstrukcjach religii słowiańskiej. Ruski latopis nazywa Wołosa „bogiem bydła”. Bylina zestawia ten tytuł z wyobrażeniem zaświatowej łąki i figurą pasterza dusz, po czym wyraźnie zaznacza granicę spekulacji. Średniowieczne źródło nie nazywa Welesa „władcą Nawii”.

Badacze wiążą Welesa ze zmarłymi i podziemiem. Źródła nie nadają mu tytułu pana królestwa o nazwie Nawia. Osobny przegląd świadectw znajduje się w tekście „Kim naprawdę był Weles?”.

Jawia: dawne słowo, nowa funkcja religijna

„Jawa” istnieje w polszczyźnie niezależnie od „Księgi Welesa”. Wielki słownik języka polskiego PAN definiuje ją jako stan przytomności i świadomego reagowania na otoczenie, przeciwstawiony snowi lub halucynacji.

To znaczenie dobrze nadaje się do nazwania rzeczywistości dostępnej człowiekowi. Nie dowodzi jednak, że przedchrześcijańscy Słowianie mówili o ziemskiej sferze kosmosu „Jawia”. W zebranym przez Álvareza-Pedrosę korpusie średniowiecznych źródeł nazwa nie występuje w takiej funkcji.

Poświadczone jest słowo „jawa”. „Jawia” jako nazwa własna świata ludzi jest jego nowym zastosowaniem.

Prawia: językowe podobieństwo nie wystarcza

Współcześni autorzy opisują Prawię jako siedzibę bogów lub jako boską zasadę kierującą kosmosem. Nazwa kojarzy się z prawem i prawdą. Taki związek brzmi swojsko, ponieważ wykorzystuje rzeczywisty słowiański rdzeń praw-.

Nie znaleziono średniowiecznego tekstu, który używałby rzeczownika „Prawia” jako terminu kosmologicznego. Nie ma go w zbiorze Álvareza-Pedrosy. W tej roli nazwa prowadzi do „Księgi Welesa” i objaśnień tworzonych po jej publikacji.

Stary rdzeń nie datuje nowego pojęcia. Autor może dziś utworzyć nazwę z historycznych elementów, a rezultat nadal będzie współczesny.

„Księga Welesa”: skąd pochodzi cały system?

Według historii rozpowszechnionej przez Jurija Mirolubowa oficer armii białych Isenbek znalazł w 1919 roku na Ukrainie zapisane deseczki. Mirolubow miał je przez lata przepisywać. Po śmierci Isenbeka w 1941 roku deseczki zaginęły.

Nie zachował się udokumentowany odpis wykonany niezależnie od Mirolubowa. Brakuje ekspertyzy oryginału i wiarygodnej fotografii deseczek. Nemanja Radulović podaje, że pierwsze wiadomości o tekście ukazywały się w prasie rosyjskiej emigracji w latach 1953–1959, a pełną wersję wydał Jurij Lesny w Stanach Zjednoczonych w 1966 roku. Jedyna szerzej publikowana „fotografia” okazała się zdjęciem rysunku, a nie zabytku. Opis znajduje się w jego studium „The New Life of The Book of Veles”.

Oleg Tworogow prześledził zależności między wersjami tekstu. Wszystkie prowadzą do materiałów Mirolubowa. W późniejszym omówieniu sporu o „Księgę Welesa” powtórzył wniosek z pracy z 1990 roku: falsyfikat uformowano najwcześniej w połowie XX wieku.

Andriej Zalizniak przeprowadził analizę językową i wykazał brak regularnej gramatyki. Tekst miesza składniki pochodzące z różnych języków słowiańskich. Archaizacja jest sztuczna. Jego praca „О «Велесовой книге»” wyjaśnia, dlaczego zapis nie może pochodzić z IX wieku. Niespójność języka powoduje też duże różnice między przekładami.

Badacze kilku dyscyplin nie traktują dziś autentyczności „Księgi Welesa” jako sporu dwóch równorzędnych szkół. Radulović opisuje zgodny werdykt: mistyfikacja. Otwarta pozostaje kwestia udziału Mirolubowa w jej stworzeniu.

Od krótkiej wzmianki do mapy kosmosu

Radulović odczytuje fragment „Księgi Welesa” jako podział, w którym Prawia należy do bogów, Jawia do ludzi, a Nawia wiąże się z podziemiem. Zaznacza też, że tekst jest niegramatyczny, więc przekłady tego miejsca nie są zgodne.

Późniejsi autorzy rozbudowali fragment. Prawię przedstawiano raz jako miejsce, innym razem jako zasadę. Do Nawii dopisano szczegółową topografię. Jawia otrzymała sens świata materii. Z czasem nazwy naniesiono na Drzewo Świata: Prawię umieszczono w koronie, Jawię przy pniu, Nawię w korzeniach.

Motyw drzewa kosmicznego jest starszy od „Księgi Welesa” i występuje szeroko poza kulturą słowiańską. Nie zachował się jednak dawny słowiański wizerunek, na którym jego części noszą te trzy podpisy. Grafika krążąca dziś w internecie łączy dawny motyw z terminami spopularyzowanymi przez XX-wieczną mistyfikację.

Jak oddzielić zapis źródłowy od rekonstrukcji?

Najpierw trzeba wskazać konkretny dokument. Zapis o nawiach w Połocku oraz wyjaśnienie trzech głów Trzygłowa mają autora i datę. Wiemy też, w jakim kontekście powstały. Nie opisują całej religii Słowian.

Rekonstrukcja naukowa zestawia takie fragmenty z językiem, znaleziskami archeologicznymi, obrzędem pogrzebowym lub późnym folklorem. Związek Welesa ze światem zmarłych mieści się właśnie tutaj. Siła rekonstrukcji zależy od jakości argumentu, nie od liczby powtórzeń w internecie.

Współczesna religia może nadać dawnym motywom nowe sensy. Dla dzisiejszego rodzimowiercy Prawia może być realnym pojęciem teologicznym. Błąd pojawia się dopiero wtedy, gdy takie użycie zostaje przedstawione jako udokumentowana wiara wszystkich Słowian sprzed chrztu.

Przykład pracy z fragmentarycznymi źródłami opisuje tekst „Bez świętej księgi. Skąd rodzimowiercy wiedzą, do kogo się modlić?”. Obrzędowy kontakt ze zmarłymi omawia artykuł o Dziadach i Radunicy.

Najwcześniejsze pewne miejsce całego układu Jawia, Nawia, Prawia znajduje się więc w obiegu „Księgi Welesa”: wzmianki prasowe z lat 1953–1959, pełna publikacja z 1966 roku. Starsze są poszczególne słowa i motywy, nie system pod tymi nazwami.

FAQ

Co to jest Prawia?

W części współczesnych wierzeń Prawia oznacza sferę bogów albo boskie prawo. Dawne źródła słowiańskie nie poświadczają takiego terminu. Jego kosmologiczne użycie prowadzi do „Księgi Welesa”.

Co to jest Jawia?

Jawia ma oznaczać widzialny świat ludzi. Nazwę utworzono od słowa „jawa”, które jest autentycznym elementem polszczyzny. Brakuje dowodu na przedchrześcijańskie użycie „Jawii” jako nazwy świata.

Co to jest Nawia?

Nawia ma dawne zaplecze językowe. Wyrazy wywodzone od *navь oznaczały zmarłych lub przestrzeń umarłych; mogły też nazywać groźne istoty powracające do żywych. Jednolity opis Nawii jako państwa podziemnego jest późniejszy.

Czy Słowianie wierzyli w trzy światy?

Relacja Ebbona z XII wieku łączy trzy głowy szczecińskiego Trzygłowa z niebem, ziemią i podziemiem. To dowód na taki podział w konkretnym miejscu oraz czasie. Ebbo nie używa nazw Jawia, Nawia, Prawia.

Czy „Księga Welesa” jest autentyczna?

Nie. Badacze uznają ją za mistyfikację powstałą w XX wieku. Rzekome deseczki nie przeszły niezależnych badań, a język tekstu nie odpowiada żadnemu dawnemu etapowi rozwoju słowiańszczyzny.

Czy Nawia i Wyraj to ta sama kraina?

Źródła nie pozwalają utożsamić tych nazw w skali całej Słowiańszczyzny. Nawia wiąże się ze zmarłymi. Wyraj pojawia się w wyobrażeniach o dalekiej krainie i kierunku odlotu ptaków. Podział na „dolną Nawię” oraz „górny Wyraj” jest rekonstrukcją.

Bibliografia

1. Juan Antonio Álvarez-Pedrosa (red.), Sources of Slavic Pre-Christian Religion, Brill, Leiden, Boston 2021, 548 s.
2. Stanisław Bylina, „Słowiański świat zmarłych u schyłku pogaństwa. Wyobrażenia przestrzenne”, Kwartalnik Historyczny 100, nr 4, 1993, s. 73–88. Pełny tekst w RCIN.
3. Nemanja Radulović, „The New Life of The Book of Veles: The Transformation of Mystification into Myth”, w: Nemanja Radulović, Smiljana Đorđević Belić (red.), Disenchantment, Re-Enchantment and Folklore Genres, Institute for Literature and Arts, Belgrad 2021, s. 265–276. Pełna książka w repozytorium wydawcy.
4. Luka Trkanjec, „Chthonic Aspects of the Pomeranian Deity Triglav and Other Tricephalic Characters in Slavic Mythology”, Studia Mythologica Slavica 16, 2013, s. 9–25. DOI 10.3986/sms.v16i0.1526.
5. Wielki słownik języka polskiego PAN, hasło „jawa”. Wersja internetowa.

Tekst na grafikę: JAWIA • NAWIA • PRAWIA / CO MÓWIĄ ŹRÓDŁA?