Święte gaje Słowian. Religia bez dachu
Nie wszystkie słowiańskie obrzędy odbywały się w świątyniach. Kronikarze opisywali otoczone czcią lasy, ogrodzone gaje, stare dęby i źródła.
Ich relacje trzeba jednak czytać ostrożnie, bo nie każdy kościelny zakaz świadczy o żywym kulcie, a nazwa Święty Gaj nie musi prowadzić do pogańskiego sanktuarium.
Obraz Słowian modlących się wyłącznie pod drzewami jest efektowny, ale fałszywy. Źródła pisane i znaleziska pokazują, że znano zarówno świątynie z posągami, jak i miejsca kultu pod gołym niebem. Gaje, góry, źródła, jeziora, pojedyncze drzewa i kamienie nie były wcześniejszym, prymitywniejszym etapem religii. Jak zauważał Leszek Paweł Słupecki, różne formy sanktuariów istniały równolegle i pełniły odmienne funkcje.
Weźmy Radogoszcz, główne sanktuarium Związku Lucickiego, które na początku XI wieku opisał Thietmar z Merseburga. W centrum warownego grodu stała świątynia, ale cały ośrodek otaczał wielki las uważany za godny czci i nieużytkowany przez okolicznych mieszkańców. Obok leżało jezioro. Wbrew rozpowszechnionemu wyobrażeniu Radogoszcz nie była miejscem całkowicie zamkniętym. Thietmar pisał o trzech bramach, z których dwie stały otworem dla przybyszów. Świętość lasu polegała na jego nietykalności, nie na zakazie wstępu.
Bardziej hermetyczny był gaj boga Prowe pod Starigardem, dzisiejszym Oldenburgiem w Holsztynie. Helmold z Bozowa opisał rosnące tam stare dęby otoczone drewnianym ogrodzeniem z dwiema bramami. Wchodzić mógł kapłan, człowiek składający ofiarę i ten, komu groziła śmierć i szukał azylu. W pobliżu odbywały się wiece i sądy.
Gaj to nie był zwykły kawałek lasu
O świętości miejsca nie decydowała budowla. Decydowała granica oddzielająca je od codzienności. Bywała nią palisada, wał, rów albo naturalna przeszkoda: mokradło, jezioro, strome zbocze.
Słupecki zwracał uwagę, że w dawnym znaczeniu słowa „gaj" krył się sens przestrzeni wydzielonej, ogrodzonej. Nie chodziło o byle zagajnik. Miejsce stawało się święte przez wyłączenie z gospodarki. Nie wolno było ścinać drzew, wypasać bydła, brać drewna na opał.
W obrębie takiej przestrzeni mogły stać ołtarze, posągi, paleniska, miejsca składania darów. Nie każdy święty gaj był więc pustym lasem bez wyposażenia. Dachu nie potrzebowano, ale obrzęd wymagał wyznaczonego punktu, do którego wspólnota przychodziła o określonej porze.
Liczyła się też sama przyroda. W źródłach obok siebie pojawiają się drzewo, źródło i kamień. Kosmas z Pragi wyliczał czczone w Czechach drzewa, gaje, źródła i skały. Helmold wspominał o zakazie przysiąg składanych przy drzewach i źródłach. Stare drzewo nad wodą mogło wyznaczać środek lokalnego świata.
Kościelne zakazy: ślad praktyk czy przepisywana formuła
Świadectw kultu drzew szuka się również w dokumentach kościelnych. Późnośredniowieczne kwestionariusze dla wizytatorów nakazywały pytać, czy parafianie nie oddają czci obcym bogom, drzewom i innym stworzeniom. W kazaniach i przepisach powtarzały się potępienia obrzędów przy źródłach, kamieniach i w lasach.
Tyle że nie każdy zakaz opisuje to, co ludzie naprawdę robili. Stanisław Bylina pokazał, że kościelne formularze czerpały ze znacznie starszych tekstów patrystycznych, ksiąg pokutnych i podręczników dla spowiedników. Część ostrzeżeń przepisywano z pokolenia na pokolenie, nawet gdy dawno rozminęły się z lokalną rzeczywistością. Powtarzalność zakazu bywa więc śladem żywego zwyczaju, ale bywa też dowodem tylko na pilność kopisty korzystającego z gotowego katalogu przesądów.
Dąb i Perun
Największe znaczenie w rekonstrukcjach ma dąb. Trwały, odporny, górujący nad innymi drzewami, wiązany z burzą i piorunem, a przez to z Perunem.
Redakcja
Najczęściej przywoływany opis pochodzi z „De administrando imperio" Konstantyna VII Porfirogenety. Cesarz opowiadał o Rusach płynących Dnieprem do Bizancjum. Po pokonaniu porohów zatrzymywali się na wyspie utożsamianej zwykle z Chortycą, gdzie rósł potężny dąb. Składali przy nim żywe koguty, wtykali strzały wokół pnia, zostawiali chleb i mięso. Losowali przy tym, czy koguta zabić, zjeść, czy puścić wolno.
Nie jest to jednak, wbrew częstym uproszczeniom, opis ofiary dla Peruna. Konstantyn nie podał imienia żadnego boga. Nie wiadomo też, jaką część uczestników tych wypraw stanowili Słowianie, a jaką skandynawscy Waregowie tworzący elitę wczesnej Rusi. Dąb na Chortycy potwierdza rangę drzewa jako miejsca obrzędu i nic ponadto. Powiązanie z Perunem jest mocne w tradycji porównawczej, ale to rekonstrukcja, nie zapis kronikarza.
Lipa nie musi należeć do Mokoszy
Znacznie słabiej wypada popularne dziś przypisywanie drzew konkretnym bóstwom. Najlepszy przykład to lipa przedstawiana jako drzewo Mokoszy.
Redakcja
Lipa faktycznie ważyła w kulturze ludowej. Miała symbolikę żeńską, wchodziła w obrzędy związane z kobietami, domem, płodnością, a w późniejszym folklorze łączono ją z Matką Boską. Pod lipami stawiano kapliczki, pojedyncze drzewa otaczano lokalną czcią. Nie zachowało się jednak żadne średniowieczne źródło, które nazwałoby lipę drzewem Mokoszy. To współczesna interpretacja, oparta na kobiecej symbolice drzewa i na charakterze przypisywanym bogini. Wolno ją podać jako hipotezę, nie jako element dawnej religii.
Tej samej ostrożności wymagają bez, brzoza i jarzębina. Ich symbolika w folklorze bywała ambiwalentna, bo to samo drzewo potrafiło chronić przed złymi mocami i uchodzić za ich siedlisko. Późne wierzenia ludowe nie są wiernym zapisem religii sprzed tysiąca lat. Przetworzyło je chrześcijaństwo, regionalne zwyczaje i kolejne pokolenia opowiadaczy.
Uroczysko, czyli nazwa, która potrafi zwieść
Słowo „uroczysko" brzmi dziś niemal jak synonim pogańskiego sanktuarium. Słowniki notują takie znaczenie etnograficzne: miejsce obrzędów, narad i sądów. Ale uroczyskiem nazywano też po prostu wydzielony kawałek lasu, pola czy mokradła, który miał własną nazwę. Aleksander Brückner przypominał, że dawne dokumenty graniczne roiły się od uroczysk pozbawionych jakiejkolwiek funkcji religijnej.
Sama nazwa nie wystarczy więc do rozpoznania miejsca kultu. Uroczysko bywało świętym gajem, ale równie dobrze zakolem rzeki, bagnem albo polaną wyróżniającą się ukształtowaniem terenu. Podobnie z toponimami Święty Gaj, Święta Lipka czy Perunowa Góra. Mogły powstać już w czasach chrześcijańskich, wziąć się od nazwiska właściciela albo być późniejszą próbą wytłumaczenia dziwnego miejsca. Toponimia daje trop, dopiero jej połączenie z archeologią i źródłem pisanym pozwala mówić o czymś więcej niż o ciekawej możliwości.
Ślęża: najpewniejsza, choć niekoniecznie jako gaj
Ślęża należy do najlepiej poświadczonych miejsc przedchrześcijańskiego kultu na ziemiach polskich. Thietmar wspomniał o niej przy opisie walk z 1017 roku, pisząc, że góra była niegdyś otaczana wielką czcią i odbywały się na niej pogańskie obrzędy. Nie znamy ich przebiegu ani bóstwa. Możliwe, że czczono samą górę.
W masywie zachowały się kamienne wały i zagadkowe rzeźby, wśród nich słynny „niedźwiedź". Nie tworzą one jednego, łatwego do datowania zespołu. Część zabytków może sięgać pradziejów, inne są zapewne dużo młodsze. Datowanie najbardziej znanych figur pozostaje sporne, a przypisywanie ich raz Celtom, raz Słowianom wykracza poza to, co da się dziś udowodnić. Ślęża jest mocnym przykładem świętego krajobrazu, ale niekoniecznie świętego gaju. Kronikarz pisał o czci oddawanej górze, nie lasowi. Drzewostan porastający dziś jej zbocza nie jest reliktem konkretnego sanktuarium Ślężan.
Łysa Góra i kamienny wał
Z dawnym kultem wiąże się też Łysa Góra, czyli Łysiec. Wokół części szczytu ciągnie się kamienny wał. Jerzy i Eligia Gąssowscy datowali jego najstarsze odcinki na okres od VIII do pierwszej połowy X wieku i uznawali, że budowy nigdy nie dokończono, a sam wał, niepodobny do typowych umocnień obronnych, wyznaczał granicę przestrzeni obrzędowej. Ta interpretacja bywa dziś kwestionowana. Nowsze badania przesuwają część wału później i wiążą go z inną działalnością niż kult, więc trudno traktować datowanie Gąssowskich jako pewnik.
Sprawa pozostaje otwarta również dlatego, że pisane relacje przypisujące górze konkretne bóstwa pochodzą z późnego średniowiecza i czasów nowożytnych. Mogą przechowywać lokalną tradycję, ale mogły równie dobrze powstać jako chrześcijańskie opowieści o pogańskiej przeszłości miejsca. Najostrożniej mówić o Łyścu jako o stanowisku interpretowanym przez część badaczy jako wczesnośredniowieczny ośrodek kultu.
Ani Ślęża, ani Łysiec nie dowodzą istnienia konkretnego świętego gaju. Pokazują za to, że sacrum mogło obejmować całe wzgórze, szczyt albo teren zamknięty wałem. Drzewa bywały częścią takiego krajobrazu, nie zawsze najważniejszą.
Czy kościoły stawiano na miejscu dawnych obrzędów
Podczas chrystianizacji stare miejsca kultu niszczono, porzucano albo przejmowano. Z Połabia znamy przypadki zastępowania dawnych obiektów kościołami. W Starigardzie budowlę związaną z władzą i kultem zamieniono po chrzcie na świątynię chrześcijańską, a w czasie późniejszego buntu miejsce ponownie posłużyło pogańskim obrzędom.
Redakcja
Nie znaczy to, że każdy kościół na wzgórzu stanął na słowiańskim sanktuarium. Nawet w przypadku Ślęży domysł, jakoby przekazanie masywu zakonnikom miało zatrzeć ślady dawnego kultu, nie ma potwierdzenia w źródłach. Ciągłość miejsca jest możliwa, bo wzgórza, źródła i stare drzewa pozostawały ważnymi punktami krajobrazu niezależnie od wyznania. Trzeba ją jednak wykazać osobno dla każdego stanowiska. Kapliczka pod lipą bywa kontynuacją dawnej czci drzewa, ale bywa też praktyką na wskroś chrześcijańską.
Co naprawdę wiadomo o świętych gajach
Źródła potwierdzają, że Słowianie znali święte lasy i otaczali czcią pojedyncze drzewa. Niektóre gaje ogrodzono, oddano pod opiekę kapłanów, wykorzystywano do ofiar, wieców i sądów. Drzewom towarzyszyły źródła, kamienie, posągi, paleniska.
Najmocniej poświadczony jest kult dębu, choć i tu nie każdą ofiarę spod drzewa wolno przypisać Perunowi. Lipa, brzoza i jarzębina liczyły się w późniejszym folklorze, ale ich związki z konkretnymi bóstwami to rekonstrukcje. Największą pułapką jest próba wyczytania gotowej mapy pogańskiej Polski z nazw miejscowości, legend i starych drzew. Święty gaj nie zostawia fundamentów tak wyraźnych jak kamienna świątynia. Jego śladem bywa nietypowy układ terenu, wał, resztka paleniska albo jedno zdanie kronikarza. Zwykle dopiero kilka niezależnych tropów pozwala uznać, że naprawdę przekraczano tu granicę między zwykłym lasem a przestrzenią bogów.
Źródła i literatura:
- Thietmar z Merseburga, „Kronika"
- Kosmas z Pragi, „Kronika Czechów"
- Aleksander Gieysztor, „Mitologia Słowian"
- Andrzej Szyjewski, „Religia Słowian"
- Stanisław Bylina, „Kultura ludowa Polski średniowiecznej"
- Aleksander Brückner, „Mitologia słowiańska i polska"
